नेपालमा विमानस्थल सुरक्षा प्रणालीको कमजोरी: २६ वर्षअघि अपहरण, आज पनि जोखिम

२६ वर्षअघि, क्रिसमसको पूर्वसन्ध्यामा काठमाडौंबाट उडेको भारतीय एयरलाइन्सको जहाज अपहरणको घटना आज पनि विश्वभरि सनसनी मच्चाउने खालको थियो। सन् १९९९ को २४ डिसेम्बर, काठमाडौं–दिल्ली उडान गर्ने आईसी–८१४ नम्बरको उडान त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट अपराह्न ४ः२७ बजे उडेको थियो। जहाजमा १७८ यात्रु र ११ चालक दलका सदस्य थिए, जसमा १५० भारतीय र ८ नेपाली नागरिक रहेका थिए। यो घटना यात्रुको सुरक्षा र देशको प्रतिष्ठाका दृष्टिले नेपालको लागि ठूलो पाठ बन्यो। तर, त्यसपछिका वर्षहरूमा नेपालले के सिक्यो र के भुल्यो भन्ने कुरा अझै चर्चा योग्य छ।

अपहरणको घटना नेपालमा सार्वजनिक भएकोमा ढिला थियो। जहाज भारतीय हवाई क्षेत्रमा प्रवेश गरेपछि मात्र नेपाली पक्षले तीन घण्टा पछि जानकारी पाए। छानबिन समितिको प्रतिवेदनले जनाएको छ कि दिल्ली नियन्त्रण केन्द्रबाट विमान अपहरण भएको जानकारी प्राप्त भएको थियो। जहाज अपहरणकारीले अमृतसर, पाकिस्तानको लाहोर, दुबई र अन्ततः अफगानिस्तानको कान्दाहार विमानस्थलसम्म यात्रा गरेका थिए। अपहरणकारीहरूले भारतीय जेलमा रहेका मौलाना अजहर मसूद, मुस्ताक अहमद जरगर र महमद उमर सइद शेखलाई छोड्नुपर्ने माग राखे। छानबिनको क्रममा जहाजमा अपहरणकारीहरूले पेस्तोल र बमजस्ता हतियार प्रयोग गरेको स्पष्ट भएको छ।

नेपालको भूमिकालाई लिएर समीक्षा गर्दा, यो घटनाले स्पष्ट पारेको छ कि तत्कालीन त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको सुरक्षा प्रणाली अपर्याप्त र कमजोर थियो। अपहरणकारीहरूले हतियार जहाजसम्म कसरी पुर्‍याए भन्नेबारे छानबिन समितिले दुई अनुमान प्रस्तुत गरेको थियो। पहिलो, कमजोर सुरक्षा व्यवस्थाको फाइदा उठाएर अपहरणकारीले आफ्नो झोला वा शरीरभित्र हतियार लुकाएर विमानस्थल पार गरेका हुन सक्छन्। दोस्रो, उनीहरूले सुरक्षा जाँच पार गरेर डिपार्चर लाउन्जमा पुगेपछि हतियार पाएका हुन सक्छन्। प्रतिवेदनले काठमाडौंबाट जहाजमा हतियार राखिएको संभावना न्यून भएको उल्लेख गरेको छ।

इन्डियन एयरलाइन्सको जहाज अपहरणको घटनापछि नेपालले सिकेको मुख्य पाठ भनेको सुरक्षा प्रणालीलाई विश्वसनीय बनाउन नपुग्नु हो। भारतीय जहाजहरूको लागि त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा छुट्टै सुरक्षा जाँच व्यवस्था गरिएको छ। भारतीय सुरक्षा अधिकारीहरूले क्याबिन बक्समार्फत यात्रुको जाँच गर्ने व्यवस्था लागू गरेका छन्। यसले नेपालको सार्वभौमिकतामा कुनै दखल नगर्ने भए तापनि, नेपालले आफ्नो सुरक्षा प्रणालीमा विश्वसनीय सुधार गर्न सकेको छैन भन्ने सन्देश दिन सकिएको छैन।

त्यसबाहेक, जहाज अपहरण र त्यसपछिका घटनाले विमानस्थल सुरक्षामा ठूला सुधारको आवश्यकता औंल्याए पनि, ती सुधार प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन भएका छैनन्। प्राविधिक सुधारहरू भए पनि, दक्ष कर्मचारीको अभाव, पर्याप्त तालिम नपुगेको अवस्था र विभिन्न निकायबीच समन्वयको कमीले सुरक्षा प्रणाली कमजोर छ। पूर्वएआईजी टेकप्रसाद राईका अनुसार, सुरक्षा उपकरण आधुनिक भए पनि कर्मचारी परिचालन र रणनीतिक कार्यान्वयन पर्याप्त छैन। विमानस्थलमा सीसीटीभी, स्क्यानर र अन्य प्राविधिक सुधार भए तापनि उच्च सरकारी तहले सुरक्षा प्रणालीको प्रभावकारिता पुष्टि गर्ने कदम चाल्न सकेको छैन।

सन् २०२१ मा अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले नेपालको विमानस्थल सुरक्षामा कमजोरी औंल्याएको थियो। अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा आतंकवादी गतिविधिका लागि जोखिम उत्पन्न हुन सक्ने उल्लेख गरिएको थियो। यसले नेपालको सुरक्षा प्रणाली अन्तर्राष्ट्रिय मानक अनुरूप नभएको देखाउँछ। विमानस्थलमा प्रवेश पास प्रणाली, विदेशी नागरिकको भिसा र सुरक्षा जाँचमा कमजोरी रहेका कारण जोखिम अझै कायम छ।

जहाज अपहरणपछि नेपालले उच्चस्तरीय छानबिन समिति गठन गरेको थियो। समिति जहाजमा हतियार प्रवेशको विषय, सुरक्षा व्यवस्थाको कमजोरी र जिम्मेवार निकायको पारदर्शिता जाँच गर्न जिम्मेवार थियो। तर, प्रतिवेदनले देखाएको छ कि सुरक्षा अभ्यास, कर्मचारी तालिम, पास वितरण प्रणाली र समन्वय व्यवस्थामा पर्याप्त सुधार गरिएन। यसैबीच, नेपालमा विमानस्थल भित्र लगातार सुन तस्करी, मानव तस्करी जस्ता घटनाहरू भइरहेका छन्। २२ मंसिर २०८० मा भन्सार कार्यालयले १४ किलो सुनसहित चन्द्र घलेलाई पक्राउ गरेको थियो। उनले सुन विमानस्थलको शौचालयमा लुकाएर बाहिर लैजाने गरेको खुलेको थियो।

यो घटनाक्रमले विमानस्थलमा परिचालित कर्मचारीहरूको सतर्कता र गुप्तचरी प्रणाली कमजोर रहेको देखाउँछ। विमानस्थलमा परिचालित सुरक्षा कर्मचारीहरूलाई नियमित तालिम, विशेष सतर्कता र गुप्तचरी सूचना संकलनमा दक्षता आवश्यक छ। पूर्वएसपी टेकुनन्द इवा लिम्बूका अनुसार, अहिले हतियार जहाजमा प्रवेश गराउन कठिन भए पनि, विदेशी नागरिक प्रवेश, भिसा प्रणाली र पास वितरण व्यवस्थामा अझै कमजोरी छ।

विमानस्थलमा विभिन्न निकाय—प्रहरी, अध्यागमन, भन्सार, बैंक, नोट सटही काउन्टर—सहित १७० भन्दा बढी निकाय सक्रिय छन्। जिम्मेवारी स्पष्ट नभएका कारण गल्ती दोहोरिने समस्या देखिन्छ। सुरक्षा र समन्वयमा असमझदारीका कारण घटना रोकथाममा चुनौती देखिन्छ। १४ किलो सुन तस्करीको छानबिन समितिले समेत संयुक्त समन्वय कक्ष स्थापना गरी जिम्मेवारी बाँडफाँट गर्नुपर्ने सिफारिस गरेको थियो।

जहाज अपहरण र सुन तस्करीजस्ता घटनाहरूले नेपालमा सुरक्षा प्रणालीमा दीर्घकालीन कमजोरी रहँदै आएको देखाएको छ। राजनीतिक संरक्षण, प्रशासनिक ढिलासुस्ती र पर्याप्त बजेट नदिएको कारण सुरक्षा प्रणाली कार्यान्वयनमा कमजोर रह्यो। विमानस्थलको पास वितरण प्रणाली अझै जोखिमपूर्ण छ। सुरक्षा उपकरण र प्राविधिक सुधार भए पनि दक्ष जनशक्ति, गुप्तचर सूचना, जिम्मेवार समन्वय र रणनीतिक कार्यान्वयन नभएको कारण सुरक्षा प्रणाली प्रभावकारी बनाइएको छैन।

यस घटनाबाट नेपालले सिक्नुपर्ने मुख्य पाठ भनेको सुरक्षा प्रणालीको निरन्तर सुधार, दक्ष जनशक्ति परिचालन, गुप्तचर सूचना प्रणालीको बलियो कार्यान्वयन, र अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल सुरक्षामा विश्वसनीयता सुनिश्चित गर्नु हो। २६ वर्षपछि पनि त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा सुरक्षा सुधारका प्रयासहरू भए तापनि राजनीतिक प्राथमिकता, समन्वयको कमी र जिम्मेवारी स्पष्ट नभएको कारण जोखिम अझै कायम छ। नेपालले सिकेका पाठहरूलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकेन भने भविष्यमा त्यस्तै घटना दोहोरिन सक्ने खतरा रहन्छ।

सारांशमा भन्नुपर्दा, आईसी–८१४ जहाज अपहरण घटना नेपालका लागि एउटा ऐतिहासिक सुरक्षा चुनौती थियो। यसले नेपाललाई सुरक्षा पूर्वाधार, कर्मचारी तालिम, गुप्तचरी सूचना प्रणाली र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगमा सुधारको आवश्यकता देखायो। तर, २६ वर्ष बितिसक्दा पनि सुरक्षा प्रणालीमा पूर्ण सुधार र समन्वय कायम गर्न सकिएको छैन। भविष्यमा सुरक्षा जोखिम न्यून गर्न नेपालले सिकेका पाठहरूलाई व्यवहारमा ल्याउनुपर्छ, ताकि त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र सम्पूर्ण हवाई यातायात प्रणाली सुरक्षित रहोस्।