काठमाडौं – भदौ २४, २०८२ को दिउँसो तीन बजेतिर राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको राजीनामा सदर गरेसँगै राष्ट्रपति कार्यालय शीतल निवासमा तोडफोड र आगजनी सुरु भयो। यो घटनाले नेपालको इतिहासमा एउटा कालो अध्याय थप्यो। आगोको लप्का २६ गते बिहानसम्म बलिरह्यो, जसले डेढ दशकअघि स्थापना भएको यो कार्यालयका महत्त्वपूर्ण दस्तावेज, राजदूतहरूले बुझाएका ओहोदाका प्रमाणपत्र, औपचारिक बैठक कक्षहरू, सुरक्षा नियन्त्रण कक्ष र ऐतिहासिक कलाकृति तथा विदेशी उपहारहरू सबै जलेर खरानी भए। यो मात्र होइन, भदौ २४ देखि २६ सम्म राज्यका प्रमुख अंगहरू – कार्यपालिका, न्यायपालिका र व्यवस्थापिका – बसेका सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत र संसद् भवन (नयाँ बानेश्वरको अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र) मा पनि आगजनी भयो। महत्त्वपूर्ण अभिलेख र सामग्रीहरू नष्ट भए। तर प्रश्न यो छ: जनताको करबाट सञ्चालित दमकलहरू र तिनका सञ्चालकहरू कहाँ थिए? हिमालखबरको गहिरो अनुसन्धानले यो रहस्य उजागर गरेको छ, जसमा सूचनाको हक प्रयोग गरेर विभिन्न निकायका लगबूकहरू अध्ययन गरिएको छ।
भदौ २४ गते राति १० बजेदेखि नेपाली सेना परिचालन भएको थियो। सेनाको खटनपटनमा दमकलहरू स्टेशनबाट निस्किएका थिए। उपत्यकामा सेनाका तीन वटा दमकल छन्, तर आफ्नै परमाधिपतिको कार्यालयको आगो निभाउन सेनाले ती प्रयोग गरेन। उपत्यकामा काठमाडौं महानगरका पाँच, त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, ललितपुर महानगर, जुद्ध बारुणयन्त्र, भक्तपुर र बूढानीलकण्ठका दमकलहरू उपलब्ध थिए। तर ४० घण्टासम्म राष्ट्रपति कार्यालय जलिरहँदा कुनै पनि दमकल नगएको तथ्य फेला परेको छ। हिमालखबरले नेपाली सेना, काठमाडौं महानगरका तीन स्टेशन, त्रिभुवन विमानस्थल, ललितपुर महानगर, जुद्ध बारुणयन्त्र, भक्तपुर र बूढानीलकण्ठका लगबूकहरू अध्ययन गर्दा यो स्पष्ट भयो। नेपाल प्रहरी, कागेश्वरी-मनोहरा र नागार्जुनका दमकलहरूबारे पनि सोधखोज गर्दा कुनै दमकल शीतल निवास नपुगेको पुष्टि भयो।राष्ट्रपति कार्यालयका उच्च कर्मचारीहरूले २६ गते बिहानसम्म आगो बलिरहेको बताए। एक कर्मचारी भन्छन्, “२५ गतेदेखि कार्यालय गएको थिएँ, आगो बलिरहेको थियो। कोही पनि नियन्त्रणमा थिएनन्।” राष्ट्रपतिको सुरक्षामा २५० जना सेनाको टुकडी तैनाथ थियो, तर आगलागीका भिडियोहरूमा सेना पहरा दिइरहेको देखिन्छ, आगो निभाउने प्रयास गरेको छैन। राष्ट्रपति कार्यालयकी सूचना अधिकृत अर्चना खड्का अधिकारीले ‘कार्की जाँचबुझ आयोगले अध्ययन गरिरहेको’ भन्दै पन्छिन खोजिन्। वडा नम्बर ३ का सदस्य केशवप्रसाद श्रेष्ठ र स्थानीय अकलमान श्रेष्ठले पनि दमकल नदेखेको दाबी गरे। वडाध्यक्ष प्रेम थापाले शुरुमा दमकल आएको भने, तर लगबूक देखाएपछि विपद् व्यवस्थापन विभागसँग सोध्ने भन्दै तर्किए। राष्ट्रपति कार्यालयका प्रवक्ता रितेश शाक्यले इमेलको जवाफ दिएनन्।नेपाली सेनाका प्रवक्ता राजाराम बस्नेतलाई सोध्दा ‘आगो नियन्त्रणमा लिइएको’ भने, तर कसरी भन्ने खुलाएनन्। सेनाले असोज ३१ गते पत्रकार सम्मेलन गर्दै २५ गते बिहान आठ-नौ बजेतिर आगो निभाएको दाबी गर्यो, तर रेडियो नेपालको २६ गते बेलुकीको समाचारले सिंहदरबार जलिरहेको प्रसारित गरेको थियो। रेडियो नेपालका कर्मचारीहरूले २५ गते दिनभर सिंहदरबार जलिरहेको तर दमकल नदेखेको बताए। सेनाले ‘हावाले आगो सल्काएको’ भन्दै जवाफ दियो।
भदौ २४ मा ललितपुर महानगरका चार दमकल दिनभर आगो निभाउन व्यस्त थिए, तर काठमाडौं महानगरका पाँच दमकल ‘सुरक्षा नभएको’ र ‘आदेश नपाएको’ कारणले बेलुकी आठ बजेसम्म स्टेशनमा थिए। सिंहदरबार र सर्वोच्च अदालतबाट डेढ किलोमीटर परका जुद्ध बारुणयन्त्र र न्यू रोडका दमकलहरू सवा आठ बजेपछि मात्र सिंहदरबार गए। न्यू रोडबाट ५० मीटर परको जनसेवा प्रहरी वृत्त जलिरहँदा पनि दमकल निस्केन। स्थानीयहरूले ‘आदेश छैन’ भनेको बताए। लगबूकले ७:५५ मा एउटा दमकल प्रहरी वृत्त गएको देखाउँछ।सेनाको सुरक्षामा न्यू रोड र बालाजुका दमकलहरू आठ बजे सिंहदरबार गए, तर सेनापति अशोकराज सिग्देलको सम्बोधनमा आगो निभाउने योजना उल्लेख थिएन। दमकलहरू सिंहदरबार अलपत्र छाडेर अन्यत्र गए, १ घण्टा १५ मिनेट र ४ घण्टा हराए। २५ गते बिहान पौने दुई बजे फर्किए र सवा घण्टा काम गरे। महानगरको लगबूकले २४ गते चार घण्टामा ६ घण्टा २५ मिनेट, २५ गते ५६ घण्टा र २६ गते ७८ घण्टा दमकल खाली बसेको देखाउँछ। सेवानिवृत्त अग्निनियन्त्रक विश्वराम थापाले ‘आगो लागिरहेका ठाउँ छाड्न मिल्दैन’ भने।महानगरका प्रमुख बालेन्द्र शाह र नगर प्रहरी प्रमुख राजुनाथ पाण्डेले ‘रातदिन काम गरेको’ दाबी गरे, तर लगबूकले विपरीत देखाउँछ। महानगरलाई १४ प्रश्न सोध्दा ‘प्रतिकार्यका समस्या’ जस्ता सामान्य जवाफ दिए। सेनाले ‘समन्वय गरेको’ भन्यो।
बालाजु प्रहरी वृत्तमा २४ गते दिउँसो आगो लाग्यो, तर नजिकैको दमकल स्टेशनबाट दमकल साढे तीन बजे मात्र गयो, जब भवन जलिसकेको थियो। रामहिटी र बालाजुका दमकलहरू नयाँ बसपार्क गए। कमाण्डर बलराम तिमिल्सिनाले स्पष्ट जवाफ दिएनन्। तीन वर्षअघि दमकल सेवा विस्तार गरिएको थियो, तर यसपटक काम लागेन।मेयर शाहमाथि ‘सिंहदरबार जलेको हेरेर बसेको’ आरोप लाग्यो। उनले दुई वर्षअघि ‘सिंहदरबारमा आगो लगाइदिन्छु’ भनेका थिए। असोज २ मा पाण्डेले पत्रकार सम्मेलन गर्दै ‘प्रयत्न गरेको’ भने, तर लगबूकले विपरीत देखाउँछ। २१ असोजमा शाहले फेसबूकमा ‘टीम व्यस्त थियो’ भने, तर जलेका संरचनाको तथ्यांक संकलनमा किन अलमलिए? प्रश्नको जवाफ दिएनन्।भाटभटेनीका कर्मचारीहरूले दमकल नपठाएको गुनासो गरे। वडाध्यक्षहरूले कार्यपालिका बैठकमा दमकलको आदेशबारे प्रश्न उठाए। वडा ७ का विमलकुमार होडाले ‘कसको आदेश चाहियो?’ भने। वडा ३ का प्रेम थापाले संकल्प प्रस्ताव राखे। वडा २३ का मचाराजा महर्जनले पनि आक्रोश पोखे। मेयर शाहले जवाफ दिएनन्।
असोज ३१ मा सेनाले पत्रकार सम्मेलन गर्दै महानगरको बचाउ गर्यो। सहायक रथी मनोज थापाले ‘महानगरसँग कन्ट्याक्टमा थिएँ’ भने। ललितपुर मेयर चिरीबाबु महर्जनले सेनाको भूमिकामा छक्क परे। सेनाले स्पष्ट जवाफ दिएन।दमकल कसको आदेशमा चल्छ? अग्निनियन्त्रक थापाले ‘सूचना नै आदेश हो’ भने। आगो निभाउन पटकपटक समय लागेको लगबूकले देखाउँछ। वरिष्ठ अधिवक्ता टीकाराम भट्टराईले भ्रष्टाचार निवारण ऐन र मुलुकी अपराध संहिताको दफा ८७ अनुसार कारबाही हुन सक्ने बताए। महानगरका पदाधिकारीहरूले यसमा टिप्पणी गरेनन्।कार्की जाँचबुझ आयोगले गोली र आगजनीबारे मात्र होइन, आगो किन ननिभाइएको बारे पनि अनुसन्धान गर्नुपर्छ। यो घटनाले नेपालको विपद् व्यवस्थापनमा कमजोरी उजागर गरेको छ। जनताको सम्पदा खरानी हुँदा जिम्मेवार निकायहरूको मौनताले प्रश्न उठाएको छ – सुरक्षा र सेवा कसको लागि?
