हिमाली शान्तिको वैश्विक आकर्षण : वेलनेस पर्यटनमा नेपालको उडान, १.३ ट्रिलियन डलरको बजारमा सुनौलो अवसर!

काठमाडौं, महामारीपछिको विश्वमा स्वास्थ्य र कल्याणप्रति बढ्दो चासोका कारण वेलनेस पर्यटनले अभूतपूर्व विकास हासिल गरेको छ। योग, ध्यान, आयुर्वेद, स्पा, प्राकृतिक चिकित्सा र मानसिक स्वास्थ्य क्रियाकलापमा आधारित यो पर्यटनले पर्यटकहरूलाई शारीरिक, मानसिक तथा आध्यात्मिक पुनर्जननको अवसर प्रदान गर्दै विश्व पर्यटनको सबैभन्दा छिटो बढ्ने क्षेत्र बनेको छ। ग्लोबल वेलनेस इन्स्टिच्युटका अनुसार, सन् २०१९ मा ७२० अर्ब डलरको यो बजार कोभिडका कारण २०२० मा ४३६ अर्ब डलरमा झरेको थियो, तर २०२२ सम्म ८१७ अर्ब डलर पुग्यो र २०२५ सम्म १.३ ट्रिलियन डलर अर्थात् करिब १७१ खर्ब नेपाली रुपैयाँ पुग्ने अनुमान छ।

विश्व वेलनेस पर्यटन बजार सन् २०२४ मा ९४५.५ अर्ब डलर अर्थात् करिब १२५ खर्ब नेरुको मूल्यमा पुगेको छ र २०२५ मा १,०२९.६५ अर्ब डलर अर्थात् करिब १३६ खर्ब नेरु पुग्ने प्रक्षेपण छ। स्टेट्स रिसर्चका अनुसार यो बजार २०२५ देखि २०३३ सम्म ८.९ प्रतिशतको चक्रवृद्धि दरमा बढेर २०३६.६३ अर्ब डलर पुग्नेछ। फ्युचर मार्केट इनसाइट्सले २०२५ को अन्त्यसम्म १,२१३.८ अर्ब डलर र २०३५ सम्म ३,२७६.५ अर्ब डलर पुग्ने अनुमान गरेको छ, जसको चक्रवृद्धि दर १०.४ प्रतिशत छ। ग्रान्ड भ्यू रिसर्चका अनुसार सन् २०२२ मा ८१४.६ अर्ब डलरबाट २०३० सम्म २,१०० अर्ब डलर पुग्नेछ, जसको चक्रवृद्धि दर १२.४२ प्रतिशत छ।

यो वृद्धिका मुख्य कारण महामारीपछिको मानसिक स्वास्थ्य संकट, डिजिटल डिटक्सको माग र लामो आयुमा लगानी बढ्नु हुन्। फोर्ब्सको २०२५ प्रतिवेदनअनुसार विश्वव्यापी स्क्रिन टाइम औसत ६ देखि ७ घण्टा पुगेको छ, जसमा जन जेडको ९ घण्टा छ। यसले ‘सफ्ट ट्राभल’, ‘स्लिप टुरिजम’ र ‘डिजिटल डिटक्स’ रिट्रिटहरूको माग बढाएको छ। उत्तर अमेरिकाले २०२४ मा ४४.५ प्रतिशत बजार हिस्सा ओगटेको छ, जहाँ होटेलहरूले स्लिप स्पा र एआई–आधारित व्यक्तिगत कार्यक्रमहरू थपिरहेका छन्। एशियाली बजारमा भारत र थाइल्याण्डले योग र आयुर्वेदमा नेतृत्व गरिरहेका छन् भने युरोपमा स्पा र थर्मल पर्यटन बढ्दो छ। मुख्य प्रवृत्तिमा ‘रिजेनेरेटिभ टुरिजम’, पाल्तु जनावरसहितका यात्रा र एआई–आधारित डीएनए व्यक्तिगत कार्यक्रमहरू समावेश छन्। सर्वेक्षणअनुसार ८० प्रतिशत पर्यटकले यात्रामा वेलनेस तत्व थप्छन्।

नेपाललाई हिमालयको छोरा, योगको जन्मभूमि र बौद्ध ध्यानको केन्द्रका रूपमा चिनिन्छ। काठमाडौंको स्वयम्भूनाथ र पशुपतिनाथ तथा लुम्बिनी यसका प्रमाण हुन्। सन् २०२४ मा नेपालले १.१ मिलियन विदेशी पर्यटक भित्र्याएको छ, जुन अघिल्लो वर्षभन्दा १३.१ प्रतिशत बढी हो। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार यो वृद्धिमा वेलनेस, सांस्कृतिक र धार्मिक पर्यटनको योगदान छ। पोखराको फेवा ताल र चितवनका जंगल रिजोर्टहरूमा योग रिट्रिटहरू लोकप्रिय छन्, जसले वार्षिक १० प्रतिशत पर्यटक आकर्षित गर्छन्। रिसर्चगेटको २०२२ अध्ययनले नेपालको स्वास्थ्य पर्यटनलाई २५ प्रतिशत बजार हिस्सा बनाउन सकिने सम्भावना देखाएको छ। लुम्बिनी र मुक्तिनाथमा ध्यान शिविरहरू सञ्चालन भइरहेका छन् भने काठमाडौं र पोखरामा आयुर्वेदिक स्पाहरू बढ्दै छन्। नेपाल पर्यटन बोर्डले २०२५ लाई ‘स्पेसल टुरिजम इयर’ घोषणा गरेको छ, जसमा वेलनेसलाई प्राथमिकता दिइएको छ। २०२४ को अनुमानअनुसार पर्यटनबाट ४९६ मिलियन डलर राजस्व प्राप्त हुनेछ, जसमा प्याकेज हलिडेले २३०.९० मिलियन डलर योगदान दिनेछ।

नेपालको वेलनेस पर्यटनको भविष्य उज्ज्वल छ। नेपाल पर्यटन बोर्डको लक्ष्यअनुसार २०२५ सम्म १.५ मिलियन पर्यटक भित्र्याएर पूर्वमहामारी स्तर नाघिनेछ। ‘भिजिट नेपाल डेकेड’ (२०८०–२०८९) ले वेलनेसलाई मुख्य क्षेत्र बनाएको छ र २.५ मिलियन पर्यटकको लक्ष्य राखिएको छ। हिमालयको प्राकृतिक सौन्दर्य, सस्तो स्वास्थ्य सेवा र योग–ध्यानको वैश्विक आकर्षण प्रमुख अवसर हुन्। युएनडीपीका अनुसार प्रकृति–आधारित पर्यटनले हरित पुनरुत्थान, स्थानीय रोजगारी र समुदाय विकासमा योगदान दिन सक्छ।

यद्यपि चुनौतीहरू पनि छन्। रिसर्चगेटको २०२२ अध्ययनले अपर्याप्त पूर्वाधार, विखण्डित मार्केटिङ र नियमनात्मक असंगतिलाई मुख्य समस्या उल्लेख गरेको छ। जलवायु परिवर्तनले हिमाली क्षेत्रमा जोखिम बढाएको छ भने फोहोर व्यवस्थापनले दिगो विकासलाई चुनौती दिएको छ। राजनीतिक अस्थिरता र कोभिडपछिको स्वास्थ्य प्रोटोकलले पनि बाधा पुर्‍याएका छन्। तैपनि स्विस कम्पनीहरूसँगको साझेदारीले क्षमता वृद्धि र दिगो अभ्यासहरू ल्याउने सम्भावना छ।

विश्वमा वेलनेस पर्यटनको उडानले नेपाललाई नयाँ अवसर प्रदान गरेको छ। सही नीति, पूर्वाधार विकास र डिजिटल मार्केटिङमार्फत नेपाल विश्वकै उत्कृष्ट योग र ध्यान गन्तव्य बन्न सक्छ। पर्यटन नीति २०२५ ले नवीकरणीय ऊर्जा, इको–फ्रेन्डली आवास र समावेशी विकासलाई जोड दिएको छ, जसले १० लाख रोजगारी सिर्जना गर्दै आर्थिक वृद्धि र पर्यावरण संरक्षणलाई सन्तुलित गर्नेछ। सरकारी, निजी क्षेत्र र स्थानीय समुदायको सहकार्यले मात्र यो सम्भावनालाई साकार पार्न सकिन्छ। नेपालको हिमाली शान्तिले विश्वलाई स्वास्थ्यको सन्देश दिन तयार छ – अब कार्यान्वयनको समय हो।