नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणको महानिर्देशक नियुक्ति: विवादको छायाँमा नेतृत्वको खोजी

काठमाडौँ — नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण (क्यान) मा एक साताभित्र नयाँ महानिर्देशक नियुक्ति हुने चर्चा चलिरहेका बेला संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयभित्र मात्र होइन, राजनीतिक वृत्त र सरोकारवाला निकायहरूबीच पनि तीव्र बहस चुलिएको छ। लामो समयदेखि स्पष्ट र स्थिर नेतृत्वको अभाव अनुभूति गरिरहेको क्यानका लागि यो नियुक्ति केवल प्रशासनिक औपचारिकता होइन, संस्थाको विश्वसनीयता, सुधारको दिशा र अन्तर्राष्ट्रिय छविसँग प्रत्यक्ष जोडिएको निर्णय हो। यही कारण सम्भावित उम्मेदवारहरूका नामसँगै विगतका विवाद, आरोप र उनीहरूको प्रशासनिक क्षमतामाथि गम्भीर प्रश्न उठिरहेका छन्।मन्त्रालय स्रोतका अनुसार उपमहानिर्देशक देवचन्द्रलाल कर्ण, पूर्व महानिर्देशक प्रेमनाथ ठाकुर तथा पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलका प्रमुख जगन्नाथ निरौलालगायतका नामहरू चर्चामा छन्। यी नामहरू सार्वजनिक हुनु आफैंमा अस्वाभाविक होइन, किनकि क्यानभित्र दीर्घ अनुभव भएका वरिष्ठ कर्मचारी वा पूर्व नेतृत्वकर्ताहरू नै स्वाभाविक रूपमा सम्भावित उम्मेदवार बन्ने गर्छन्। तर समस्या त्यतिमा सीमित छैन। यी नामहरूसँग जोडिएका विगतका विवाद र आरोपहरूले नेतृत्व छनोट प्रक्रियालाई नै प्रश्नवाचक बनाइदिएको छ।

देवचन्द्रलाल कर्णको हकमा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलका महाप्रबन्धक रहँदा ‘होराइजन लाउञ्ज’ सञ्चालन अनुमति बिना प्रतिस्पर्धा दिएको आरोप सबैभन्दा बढी चर्चामा आएको विषय हो। सार्वजनिक खरिद ऐन र प्रतिस्पर्धात्मक प्रक्रियाको पालना नगरिएको दाबी केही कर्मचारी संगठन र सरोकारवाला पक्षहरूले गरेका थिए। कर्ण स्वयंले भने उक्त निर्णय आपतकालीन र अस्थायी व्यवस्थापनका रूपमा नियमअनुसार गरिएको दाबी गर्दै आएका छन्। तर यहाँ मूल प्रश्न आरोप सही–गलतको मात्र होइन, त्यसबारे औपचारिक छानबिन र स्पष्ट निष्कर्ष सार्वजनिक रूपमा किन देखिएन भन्ने हो। यदि निर्णय नियमअनुसार नै थियो भने त्यसको प्रष्ट अभिलेख र पारदर्शी व्याख्या आउनुपर्ने थियो, र यदि त्रुटि थियो भने त्यसबाट पाठ सिक्ने प्रक्रिया अघि बढ्नुपर्ने थियो। दुवै अवस्थामा मौनता रहँदा शंका जीवित रहन्छ, जसले नेतृत्वमा आउने व्यक्तिको छविमाथि असर पार्छ।

त्यस्तै, प्रेमनाथ ठाकुरको नामसँग जोडिएको अडियो विवादले क्यानको नेतृत्व चयनलाई अझै जटिल बनाएको छ। निजी एयरलाइन्ससँग घुस मागिएको भनिएको अडियो सार्वजनिक भएपछि व्यापक चर्चा र आलोचना भएको थियो। ठाकुरले उक्त अडियो सम्पादित र गलत सन्दर्भमा प्रस्तुत गरिएको तथा आफ्नो आवाज नभएको दाबी गरेका छन्। कानुनी दृष्टिले हेर्दा अडियो प्रमाणिकरण बिना निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। तर प्रशासनिक र नैतिक दृष्टिले यस्तो आरोप लागिसकेपछि त्यसबारे स्पष्ट अनुसन्धान, सत्यतथ्यको सार्वजनिक जानकारी र निष्कर्ष अपरिहार्य हुन्छ। यहाँ पनि समस्या उही देखिन्छ—छानबिन सुरु भयो कि भएन, निष्कर्ष के हो भन्ने विषयमा आधिकारिक जानकारीको अभाव।

जगन्नाथ निरौलाको नाम पनि सफ्टवेयर खरिद, विशेषतः ईआरपी प्रणाली खरिद प्रक्रियामा अनियमितताको आशंकासँग जोडिएको बताइन्छ। अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगमा बयान दिएको भन्ने चर्चा स्वयंमा संवेदनशील विषय हो। अख्तियारमा बयान दिनु मात्रले दोषी ठहर गर्दैन, तर यस्ता विषयमा पनि स्पष्टता नआउँदा नेतृत्व चयन प्रक्रियामा प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ। नागरिक उड्डयनजस्तो संवेदनशील क्षेत्रमा नियामक संस्थाको प्रमुख बन्ने व्यक्तिको पृष्ठभूमि सकेसम्म विवादरहित र पारदर्शी हुनुपर्ने अपेक्षा जनस्तरमा बलियो छ।यी सबै घटनाले देखाएको साझा समस्या भनेको क्यानभित्र निर्णय प्रक्रिया, छानबिन र जवाफदेहितामा देखिएको कमजोरी हो। पछिल्ला वर्षहरूमा क्यान भ्रष्टाचार, राजनीतिक हस्तक्षेप, ठेक्का प्रक्रिया, कर्मचारी सरुवा र आन्तरिक शक्ति संघर्षका कारण बारम्बार विवादमा तानिँदै आएको छ। यही कारण अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठन (आइकाओ) लगायतका निकायहरूले पनि नेपालका विमानस्थल, सुरक्षा व्यवस्था र नियामक संरचनामाथि प्रश्न उठाउँदै आएका छन्। यस्ता अन्तर्राष्ट्रिय चासोबीच क्यानको नेतृत्व चयनले गलत सन्देश गयो भने त्यसको असर केवल आन्तरिक प्रशासनमा मात्र सीमित रहने छैन, देशको अन्तर्राष्ट्रिय छविमा पनि पर्न सक्छ।

मन्त्रालय पक्षले भने महानिर्देशक नियुक्ति कानुन र नियमअनुसार नै हुने, योग्यता, अनुभव र निष्पक्ष मूल्यांकनका आधारमा निर्णय लिइने बताउँदै आएको छ। सैद्धान्तिक रूपमा यो सही कुरा हो। तर व्यवहारमा मूल्यांकनका मापदण्ड सार्वजनिक नहुनु, छनोट प्रक्रिया कति पारदर्शी छ भन्ने स्पष्ट नहुनु नै शंकाको मुख्य कारण बनेको छ। यदि प्रक्रिया साँच्चिकै निष्पक्ष र पारदर्शी छ भने त्यसलाई सार्वजनिक रूपमा देखाउने हिम्मत पनि सरकारसँग हुनुपर्छ। यसो गर्दा मात्र ‘राजनीतिक पहुँच’ वा ‘भित्री सेटिङ’ का आरोपहरू स्वतः कमजोर पर्छन्।क्यानभित्र कार्यरत कर्मचारीहरूको दृष्टिकोण पनि यस बहसमा महत्वपूर्ण छ। उनीहरू स्थिर, पेशागत र विवादरहित नेतृत्वको अपेक्षामा छन्। हरेक नेतृत्व परिवर्तनसँगै नयाँ सरुवा, नयाँ दबाब र नयाँ शक्ति सन्तुलन सुरु हुने प्रवृत्तिले संस्थाको नियमित काम प्रभावित हुँदै आएको उनीहरूको गुनासो छ। दीर्घकालीन सुधारका लागि राजनीतिक हस्तक्षेप कम गर्दै प्राविधिक र पेशागत निर्णयलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने माग उनीहरूको मुख्य आवाज हो।

विमानस्थलको सुरक्षा, हवाई सेवाको गुणस्तर, नियामक विश्वसनीयता र अन्तर्राष्ट्रिय उडान अधिकारजस्ता विषयहरू सिधै राष्ट्रिय हितसँग जोडिएका छन्। एउटा सानो कमजोरी, गलत निर्णय वा विवादले पनि ठूलो आर्थिक र कूटनीतिक असर पार्न सक्छ। त्यसैले क्यानको महानिर्देशक पदलाई सामान्य प्रशासनिक पदसरह हेर्नु गम्भीर भूल हुनेछ।होराइजन लाउञ्ज प्रकरण होस् वा अडियो विवाद, यी सबै घटनाले एउटा साझा पाठ सिकाउँछन्—निर्णय प्रक्रिया पारदर्शी नभएसम्म र आरोपहरूको निष्पक्ष छानबिन नभएसम्म संस्थामाथिको जनविश्वास बलियो हुँदैन। आरोप सत्य नहुन पनि सक्छन्, तर तिनलाई बेवास्ता गर्नु वा मौन बस्नु समाधान होइन। स्पष्ट छानबिन, निष्कर्षको सार्वजनिक जानकारी र आवश्यक सुधार नै दीर्घकालीन समाधान हो।एक साताभित्र हुने भनिएको नयाँ महानिर्देशक नियुक्तिले क्यानको आगामी दिशा निर्धारण गर्नेछ। विवादित पृष्ठभूमि भएका तर अनुभवी व्यक्तिलाई अघि सार्ने कि अपेक्षाकृत नयाँ र विवादरहित अनुहारलाई अवसर दिने भन्ने निर्णयले सरकारको प्राथमिकता प्रस्ट पार्नेछ। अन्ततः यो नियुक्ति केवल व्यक्ति चयनको विषय होइन, राज्यले नागरिक उड्डयन क्षेत्रलाई कसरी सुधार गर्न चाहन्छ भन्ने दृष्टिकोणको प्रतिबिम्ब हो। पारदर्शी, प्रतिस्पर्धात्मक र उत्तरदायी प्रक्रियाबाट नेतृत्व चयन गरिए मात्र क्यानले विगतका विवादबाट पाठ सिक्दै अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार अघि बढ्ने आधार तयार हुन सक्छ।