नेपालको राजनीतिमा भूमिगत छायाँ र जेन जेडको विद्रोह: नेपोटिज्मविरुद्धको नयाँ लडाइँ

काठमाडौ। नेपालको राजनीतिक इतिहासमा सत्ताको खेल सधैं रहस्यमय र जटिल रहँदै आएको छ। पञ्चायत कालमा राजतन्त्रको आडमा भूमिगत गिरोहहरूले समानान्तर सत्ता सञ्चालन गर्ने आरोप लाग्थ्यो। तत्कालीन समयमा प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका नेताहरूले यस्ता गिरोहहरूले राज्यको नीति र निर्णयलाई नियन्त्रण गरेको बताउँथे। प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापनापछि ती भूमिगत शक्तिहरू सतहमा आएर सत्ताका दलालको रूप धारण गरे। राजनीतिक दलहरूको उदयसँगै सत्तामा पहुँच भएकाहरूले आफ्ना हितका लागि राज्यको ढुकुटी र नीतिलाई दुरुपयोग गर्न थाले। तर, लोकतन्त्रको नाममा जन्मिएको नेपोटिज्म र क्रोनीजमले भने यो प्रक्रियालाई थप विकृत बनायो। परिवार र नातावादका आधारमा पद र अवसर वितरण हुने प्रवृत्तिले राजनीतिलाई व्यक्तिगत लाभको साधन बनायो। जनआन्दोलन २०६२/६३ पछि गणतन्त्रको स्थापनासँगै यो आशा गरिएको थियो कि पारदर्शिता र समावेशिताले यस्ता विकृतिहरू समाप्त हुनेछन्। तर, विपरीत, भूमिगत गिरोहहरू फेरि सक्रिय भएका छन्, जसले मन्त्रीहरूको नियुक्ति, पक्राउ र भाग्ने निर्णयहरू बाहिरबाट नै रचिरहेका छन्। यो छायाँले अब नयाँ पुस्तालाई पनि प्रभावित गरेको छ, विशेष गरी जेन जेडलाई, जसले २०२५ मा ठूलो विद्रोहमार्फत यसविरुद्ध आवाज उठाए।

पञ्चायतकालीन भूमिगत गिरोहहरूको सन्दर्भलाई फर्केर हेर्दा, ती राजा महेन्द्रको प्रत्यक्ष शासनपछि सक्रिय भएका थिए। तत्कालीन समयमा प्रजापरिषद् र कम्युनिस्टहरूले यस्ता गिरोहहरूले राज्यको खुफिया तन्त्रमार्फत सत्ता चलाएको आरोप लगाउँथे। प्रजातन्त्र २०४६ को पुनर्स्थापनापछि यी दलालहरू राजनीतिक दलहरूमा घुसेर सत्ताको हिस्सेदार बने। नेपाली काङ्ग्रेस र कम्युनिस्ट पार्टीहरूमा परिवारिक प्रभाव बढ्दै गए, जसले नेपोटिज्मलाई संस्थागत बनायो। उदाहरणस्वरूप, सत्ताधारी नेताहरूका सन्तानहरूले निर्वाचनमा टिकट पाउने र मन्त्रिपरिषद्मा स्थान पाउने प्रवृत्ति सामान्य भयो। क्रोनीजम त झन् खतरनाक थियो, जसमा मित्र र सहयोगीहरूले ठेक्का, आयोजना र नीतिगत निर्णयहरूमा हस्तक्षेप गर्थे। यो प्रवृत्तिले भ्रष्टाचारलाई बढावा दियो, जसको फलस्वरूप राज्यको आर्थिक र सामाजिक विकास अवरुद्ध भयो। जेन जेड (१९९७–२०१२ जन्मितहरू) ले यो विकृतिलाई सामाजिक सञ्जालमार्फत उजागर गर्दै आएका छन्। उनीहरूका लागि नेपोटिज्म भनेको 'नेपो किड्स' को विलासितापूर्ण जीवनशैली हो, जसले युवाहरूलाई रोजगारी र अवसरबाट वञ्चित गर्छ। २०२५ को सेप्टेम्बरमा सरकारले सामाजिक सञ्जालमाथि प्रतिबन्ध लगाएपछि जेन जेडको विद्रोह सुरु भयो, जसले ४८ घण्टामा नै सरकार ढाल्न सफल भयो।जनआन्दोलनपछि गणतन्त्रको स्थापनाले नयाँ आशा जगायो, तर यो आशा लामो समय टिकेन। २०६३ को अन्तरिम संविधानदेखि नै सत्ता साझेदारीको नाममा नेपोटिज्म र क्रोनीजम फस्टायो। माओवादी, नेपाली काङ्ग्रेस र एमालेमा पनि यस्ता बिचौलिया ले वा पारिवारिक बिरासत ले नियुक्ति पाएका उदाहरणहरू प्रशस्त छन्। हालका वर्षहरूमा यो प्रवृत्ति थप स्पष्ट भएको छ। उदाहरणका लागि, २०७९ को निर्वाचनपछिको सरकारमा मन्त्रीहरूको चक्रवृद्धि परिवर्तनले भूमिगत प्रभावको संकेत दिएको छ।

समाचारहरूमा बारम्बार आउने खबरहरूअनुसार, मन्त्रीहरूको नियुक्ति र हटाउने निर्णयहरू प्रधानमन्त्रीको कार्यालयभन्दा बाहिरका शक्तिहरूबाट निर्देशित हुने गर्छन्। पक्राउ र भाग्ने घटनाहरूमा पनि यो छायाँ देखिन्छ। जस्तै, भ्रष्टाचारका मुद्दामा उच्च पदाधिकारीहरूको संरक्षण र साना माछाहरूको मात्र पक्राउले प्रहरी र न्यायिक प्रक्रियालाई प्रभावित पारिरहेको छ। तर, जेन जेडले यो भूमिगत गिरोहलाई चुनौती दिइरहेको छ। २०२५ को जेन जेड विद्रोहले भ्रष्टाचार, नेपोटिज्म र आर्थिक असमानताविरुद्ध सडक र डिजिटल स्पेस दुवैमा संघर्ष गरेको छ। युवाहरूले 'यो हाम्रो क्रान्ति हो, अब हाम्रो पालो' भन्दै सामाजिक सञ्जालबाट सुरु भएको आन्दोलनले राजनीतिक परिवर्तन ल्याएको छ। यसले अमेरिकासम्म सिकाइ दिएको छ कि युवा विद्रोहले लोकतन्त्रलाई मजबुत बनाउन सक्छ।यो भूमिगत गिरोह फर्किएको हो त? विगतका उदाहरणहरू हेर्दा, २०७८ मा सक्रिय भएको 'भूमिगत गिरोह' ले नै दुई मन्त्री पद मागेको समाचारले यो प्रश्नलाई बलियो बनाउँछ। नेपोटिज्मले युवा र योग्यहरूलाई अवसरबाट वञ्चित गर्दै राजनीतिलाई वंशवादी बनाएको छ, भने क्रोनीजमले राज्यको सम्पत्ति निजीकरण गरेको छ। यसको परिणामस्वरूप जनताको असन्तुष्टि बढ्दै गएको छ।

आर्थिक असमानता, बेरोजगारी र भ्रष्टाचारका घटनाहरूले सामाजिक द्वन्द्व निम्त्याउन सक्छ। तर, जेन जेडको विद्रोहले आशा जगाएको छ। उनीहरूले सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धविरुद्ध सुरु गरेको आन्दोलनले नेपोटिज्मको 'धनी नेपो किड्स' संस्कृतिलाई निशाना बनायो, जसले युवाहरूको क्रोधलाई राजनीतिक परिवर्तनमा बदलिदियो। यो एउटा मात्र नेपाल होइन, एसियाका अन्य देशहरूमा पनि जेन जेड क्रान्तिको लहर चलेको छ।यो विकृतिलाई सम्बोधन गर्न पारदर्शी नियुक्ति प्रक्रिया, भ्रष्टाचारविरुद्ध कडा कानुनको कार्यान्वयन र राजनीतिक सुधार आवश्यक छ। नागरिक समाज र मिडियाले भूमिगत शक्तिहरूको खुलासा गर्नुपर्छ। जेन जेडले देखाएजस्तै, युवा शक्तिले मात्र यो छायाँ हटाउन सक्छ। अन्यथा, लोकतन्त्रको नाममा यो छायाँले देशलाई अन्धकारतर्फ धकेल्नेछ। नेपालको राजनीतिले अब जनताको हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ, नत्र इतिहासले फेरि दोहोरिनेछ।