सन् १९६५ को एक आइतबार दिल्लीको बाहिरी गाउँ जौन्तीमा एक कडा मेहनती भारतीय किसानले भ्रमणमा आएका कृषि वैज्ञानिकलाई हात बढाउँदै भने, “डाक्टर साहब, हामी तपाईंको बीउ लिन्छौं।” ती वैज्ञानिक थिए एमएस स्वामीनाथन, जसलाई टाइम म्यागजिनले ‘हरित क्रान्तिका गडफादर’ भनेर सम्मान गरेको थियो र भारतको २०औं शताब्दीका सबैभन्दा प्रभावशाली व्यक्तित्वहरूमा गान्धी र टैगोरसँगै राखिएको थियो। किसानले स्वामीनाथनलाई विश्वास गर्नुको कारण थियो– उनी आइतबारको दिन पनि खेतखेत डुल्दै काम गर्थे, जसले उनको सिद्धान्तप्रतिको समर्पण देखाउँथ्यो, न कि नाफा। यो विश्वासले भारतको भाग्य परिवर्तन गर्‍यो। प्रियम्बदा जयकुमारको नयाँ जीवनी ‘द म्यान हु फेड इन्डिया’ मा वर्णित स्वामीनाथनको जीवन भारतको ‘जहाजबाट मुखमा’ बाँच्ने अवस्थाबाट खाद्य आत्मनिर्भरतातर्फको छलाङको कथा हो। यसले भारत मात्र होइन, एसियाको खाद्य सुरक्षामा नयाँ दृष्टिकोण दियो। नेपालजस्तो कृषिप्रधान देशले स्वामीनाथनको जीवन र कार्यबाट धेरै कुरा सिक्न सक्छ। यो लेखमा उनको योगदान, चुनौतीहरू र नेपालका लागि सिकाइहरूको चर्चा गरिनेछ।औपनिवेशिक नीतिहरूले भारतीय कृषिलाई स्थिर बनाएको थियो। उत्पादन कम थियो, माटो क्षय भएको थियो र लाखौं किसानहरू भूमिहीन वा ऋणी थिए। सन् १९६० को मध्यतिर औसत भारतीयले दैनिक जम्मा ४१७ ग्राम खाना पाउँथे र अमेरिकी गहुँ आयातमा निर्भर थिए। अनिश्चित आयातले राष्ट्रिय ट्रमा निम्त्याएको थियो। प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूले गहुँको सट्टा सखरखण्ड खान आग्रह गरेका थिए भने चामलको अभाव गम्भीर थियो।

यही संकटले स्वामीनाथनलाई कृषि वैज्ञानिक बन्न प्रेरित गर्‍यो। सन् १९२५ मा तमिलनाडुको कुम्बकोणममा जन्मिएका स्वामीनाथन जमिनदार किसान परिवारका थिए। चिकित्सा पढ्ने अपेक्षा थियो तर सन् १९४३ को बंगाल अकालले तीन मिलियनभन्दा बढीको ज्यान लिएपछि उनले भने, “औषधिले केही जीवन बचाउन सक्छ, कृषिले लाखौं बचाउन सक्छ।” उनले क्याम्ब्रिजमा प्लान्ट जेनेटिक्समा पीएचडी गरे, नेदरल्यान्ड्स र फिलिपिन्सको अन्तर्राष्ट्रिय धान अनुसन्धान संस्थान (आईआरआरआई) मा काम गरे। मेक्सिकोमा नोबेल विजेता नर्मन बोरलागसँग भेटे, जसको उच्च उत्पादन दिने बौने गहुँ हरित क्रान्तिको आधार बन्यो।

सन् १९६३ मा स्वामीनाथनले बोरलागलाई मेक्सिकी गहुँका जातहरू भारत पठाउन राजी गराए। सन् १९६६ मा १८,००० टन बीउ आयात गरियो। स्वामीनाथनले भारतीय अवस्थामा अनुकूलित गरेर रोग र कीरामा प्रतिरोधी सुनौलो जातहरू उत्पादन गरे, जसले स्थानीय गहुँभन्दा दुई–तीन गुना बढी उत्पादन दिन्थे। नोकरशाही अवरोध, ढुवानी समस्या र किसानहरूको पुरानो जातप्रतिको मोह थिए। स्वामीनाथनले डाटा, वकालत र परिवारसँग खेतमा हिँडेर बीउ वितरण गरे। पञ्जाबमा कैदीहरूलाई बीउको प्याकेट सिलाउन लगाए। मेक्सिकी रातो गहुँलाई सुनौलो बनाएर कल्याण सोना र सोनालिका नाम दिए, जसले पञ्जाब र हरियाणालाई अन्न भण्डार बनायो। सन् १९७१ सम्म उत्पादन दोब्बर भयो, चार वर्षमा अकालबाट अधिशेषतर्फ।

स्वामीनाथनको दर्शन ‘किसान पहिले’ थियो। उनले भने, “खेत पनि प्रयोगशाला हो, किसानहरू वैज्ञानिक हुन्।” उनी गाउँमा सप्ताहन्त बिताउँथे, माटोको नमी, बीउको मूल्य र कीराबारे सोध्थे। ओडिशामा आदिवासी महिलासँग धान सुधार गरे, तमिलनाडुमा नुन सहने बाली प्रवर्द्धन गरे। पञ्जाबमा भने, “विज्ञानले मात्र भोक अन्त्य गर्दैन, करुणासँग हिँड्नुपर्छ।”सन् २००४–२००६ मा राष्ट्रिय किसान आयोगको अध्यक्षको रूपमा पाँच प्रतिवेदन तयार पारे, किसान आत्महत्या र संकटको जरा पहिचान गरेर राष्ट्रिय नीति मागे। ९८ वर्षमा पञ्जाब–हरियाणाका किसानहरूको विवादास्पद सुधारविरुद्ध प्रदर्शनमा साथ दिए।

उनको प्रभाव भारतबाहिर पनि फैलियो। सन् १९८० मा आईआरआरआईको पहिलो भारतीय महानिर्देशक भएर दक्षिणपूर्व एसियामा उच्च उत्पादन धान फैलाए। इन्डोनेसिया, भियतनाम, फिलिपिन्समा उत्पादन बढायो। मलेसिया, इरान, इजिप्ट, तान्जानियामा सल्लाह दिए, कम्बोडियाको धान जीन बैंक पुनर्निर्माण गरे, उत्तर कोरियाली महिला किसानलाई तालिम दिए, इथियोपियाको सूखामा अफ्रिकी कृषिविद्हरूलाई सहयोग गरे। चीनको हाइब्रिड धान र अफ्रिकाको हरित क्रान्तिमा योगदान दिए। सन् १९८७ मा विश्व खाद्य पुरस्कार पाए, संयुक्त राष्ट्रसंघले ‘जीवित लेजेन्ड’ भने।

पछि एमएस स्वामीनाथन अनुसन्धान फाउन्डेशनमार्फत जैविक विविधता, तटीय पुनर्स्थापना र ‘गरिब, महिला, प्रकृतिकेन्द्रित’ विकासमा काम गरे। हरित क्रान्तिले भूजल घटायो, माटो बिगार्‍यो, कीटनाशक प्रदूषण गर्‍यो, जैविक विविधता घटायो। स्वामीनाथनले १९९० मा ‘सधैं हरित क्रान्ति’ मागे– उच्च उत्पादन बिना पर्यावरण हानि। पानी, माटो र बीउ संरक्षणमा जोड दिए।नेपाल कृषिप्रधान देश हो, जनसंख्याको ठूलो हिस्सा कृषिमा निर्भर छ। तर उत्पादकत्व कम छ, माटो क्षय, जलवायु परिवर्तन र आयात निर्भरता चुनौतीहरू छन्। स्वामीनाथनका पाठहरू नेपालका लागि अमूल्य छन्।

स्वामीनाथनले किसानलाई वैज्ञानिक माने। नेपालमा कृषि अनुसन्धान संस्थानहरूले स्थानीय किसानसँग सहकार्य गर्नुपर्छ। तराईमा उच्च उत्पादन धान, पहाडमा मकै–कोदोका जातहरू विकास गर्न सकिन्छ। किसानका अनुभवलाई अनुसन्धानमा समावेश गरे मात्र सफल हुन्छ।हरित क्रान्तिका नकारात्मक प्रभावबाट सिकेर नेपालले ‘सधैं हरित क्रान्ति’ अपनाउनुपर्छ। जैविक खेती, माटो संरक्षण, वर्षातको पानी संकलन र जलवायु अनुकूल बीउमा लगानी चाहिन्छ। चितवन र रुपन्देहीमा भूजल घट्दैछ, कीटनाशक प्रयोग बढ्दैछ– यी रोक्न नीति र तालिम आवश्यक छ।स्वामीनाथनले ओडिशामा आदिवासी महिलासँग काम गरे। नेपालमा महिला किसानहरूको योगदान ठूलो छ। उनीहरूलाई बीउ बैंक, तालिम र बजार पहुँच दिनुपर्छ। दलित, जनजाति समुदायका लागि विशेष कार्यक्रम चलाउन सकिन्छ।राष्ट्रिय किसान आयोगजस्तै नेपालमा किसान नीति बनाउनुपर्छ। आत्महत्या रोक्न, ऋण राहत, बाली बीमा र न्यूनतम समर्थन मूल्य चाहिन्छ। स्वामीनाथनले ९८ वर्षमा पनि किसानका पक्षमा बोले,्छन्– नेपालका नेताहरूले यस्तो साहस देखाउनुपर्छ।आईआरआरआईजस्ता संस्थासँग सहकार्य गरेर उच्च उत्पादन बीउ ल्याउन सकिन्छ, तर स्थानीय अवस्थामा परीक्षण गरेर मात्र। हिमाली क्षेत्रमा चिसो सहने जातहरू, तराईमा बाढी प्रतिरोधी धान विकास गर्नुपर्छ।

स्वामीनाथनले ग्रामीण छात्रवृत्ति र डिजिटल साक्षरता प्रवर्द्धन गरे। नेपालमा कृषि एप, मौसम पूर्वानुमान र अनलाइन बजारले किसानलाई सशक्त बनाउन सक्छ।एमएस स्वामीनाथनको जीवनले देखाउँछ– विज्ञान र करुणा मिलेर लाखौंलाई भोकबाट मुक्ति दिन सकिन्छ। उनले भारतलाई अन्न भण्डार बनाए, एसियाको खाद्य सुरक्षा मजबुत पारे। नेपालले उनको ‘किसान पहिले’, दीगो विकास र सहकार्यको मोडेल अपनाए कृषिलाई समृद्ध बनाउन सकिन्छ। स्वामीनाथनले भनेका थिए, “भोकबाट मुक्ति सबैभन्दा ठूलो स्वतन्त्रता हो।” नेपालका नीति निर्माता, वैज्ञानिक र किसानहरूले यो सन्देश आत्मसात् गरे मात्र कृषिको सपना साकार हुनेछ। स्वामीनाथनको विरासतले हामीलाई प्रेरित गरोस्– खेतमा विज्ञान र हृदयको संयोजनले नयाँ हरित क्रान्ति ल्याओस्।