सत्ताको भर्‍याङ कि परिवर्तनको बाटो? डिफेन्डरमा सवार वैकल्पिक राजनीति

झापा–५ बाट राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का उम्मेदवार बालेन्द्र साह (बालेन) ताप्लेजुङको पाथिभरा मन्दिर दर्शन गरेर फर्किएका छन् । आज बिहान पाथिभरामा पूजा–अर्चना गरेपछि उनी साँझ तेह्रथुमको म्याङलुङ नगरपालिका–१ आइपुगेका हुन् । रास्वपाका जिल्ला सभापति सुमन खत्री नेतृत्वको टोलीले स्वागत गरेपछि उनी स्थानीय ब्लु हेबन होटलमा बसेका छन् । तर, बालेनको यो धार्मिक तथा चुनावी यात्रा जति सहज देखिन्छ, त्यसले जन्माएको राजनीतिक र नैतिक बहस भने त्यति सरल छैन ।विशेषतः बालेन करेन्ट चाउचाउका मालिक कमलकिशोर मालपानी र उनका छोरा नितेश मालपानीको स्वामित्वमा रहेको करिब ८ करोड मूल्य पर्ने बागमती प्रदेश–०१–०३३ च ४३४३ नम्बरको गाडीमा यात्रा गरिरहेको तथ्य बाहिरिएपछि सामाजिक सञ्जाल र राजनीतिक वृत्तमा फरक–फरक प्रतिक्रिया देखिन थालेका छन् । मंगलबार उम्मेदवारी मनोनयन दर्ता गरेपछि फिदिम हुँदै ताप्लेजुङ पुगेका बालेन बुधबार इलाममा बास बसेर म्याङलुङ आइपुगेका हुन् । अब उनी म्याङलुङबाट धनकुटा हुँदै दमक पुगेर निर्वाचन क्षेत्रको घरदैलो अभियानमा सहभागी हुने कार्यक्रम छ ।

सामान्य रूपमा हेर्दा, चुनावी प्रचारका क्रममा समर्थक वा शुभेच्छुकले सवारीसाधन उपलब्ध गराउनु नौलो कुरा होइन । तर, प्रश्न यहाँ साधारण चुनावी व्यवस्थापनको मात्र होइन, ‘वैकल्पिक राजनीति’ को दाबी गर्ने नेताको नैतिक मापदण्ड र प्रतीकात्मक राजनीतिसँग जोडिएको छ । बालेन र रास्वपा दुवैले आफूलाई पुराना दल, पुरानो सत्ता र पुरानो पूँजी–राजनीतिक गठजोडको विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका छन् । उनीहरूको मुख्य नारा नै सुशासन, भ्रष्टाचारविरोध र राज्य–व्यवस्थामा व्यापारी–दलालको प्रभाव अन्त्य गर्नु हो । यस्तो पृष्ठभूमिमा अर्बौं मूल्य बराबरको गाडी चढेर प्रचारमा निस्कनु केवल सुविधा होइन, गहिरो राजनीतिक सन्देश बोकेको घटना हो ।

वैकल्पिक आन्दोलनको मूल आत्मा भनेकै साधारणता, आत्मनिर्भरता र शक्ति–केन्द्रसँग दूरी हो । यही कारणले बालेन काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयर हुँदा साइकल चढेको तस्बिरदेखि सादा पोसाक र सिधा बोलीलाई उनको ‘राजनीतिक ब्रान्ड’ बनाइएको थियो । तर, आज जब उनी शक्तिशाली व्यापारीको महँगो गाडीमा चढेर पूर्वी पहाड घुमिरहेका छन्, धेरैलाई यो वैकल्पिक आन्दोलन ‘हाइज्याक’ भएको अनुभूति भइरहेको छ । प्रश्न उठ्न थालेको छ—के यो केवल सवारीसाधन हो, कि सत्ता र पूँजीबीचको पुरानै सम्बन्धको नयाँ संस्करण ?नेपालको राजनीतिक इतिहास हेर्दा व्यापारी र सत्ताबीचको सम्बन्ध कहिल्यै निरपेक्ष रहेको छैन । ठूला उद्योगी–व्यापारीले चुनावमा सहयोग गर्ने, सत्तामा पुगेपछि नीतिगत लाभ खोज्ने परम्परा गहिरो छ । यही प्रवृत्तिविरुद्ध उभिएको दाबी गर्ने नेताले जब त्यही वर्गको महँगो साधन सहजै स्वीकार गर्छन्, तब भोलि सत्ता सम्हालेपछि ‘चुकता’ गर्ने दबाब नआउला भनेर कसरी पत्याउने ? आज निःशुल्क चढेको गाडी भोलि नीति, कर छुट, ठेक्का वा संरक्षणको रूपमा फर्किन सक्छ भन्ने शंका स्वाभाविक हो ।

बालेनको हकमा यो प्रश्न अझ संवेदनशील छ, किनकि उनी स्वयंले बारम्बार ‘व्यापारी–दलालसँग सम्झौता नगर्ने’, ‘सत्ताका लागि सिद्धान्त नबेच्ने’ भाषण गर्दै आएका छन् । यदि सत्ता सम्हालेको केही समयमै यस्ता व्यापारीहरूले आफ्नो ‘लगानी’ फिर्ता खोज्न थाले भने बालेन कमजोर नहुने आधार के छ ? त्यतिबेला उनले भन्ने गरेका सुशासन र भ्रष्टाचारविरोधी आन्दोलन सत्ता प्राप्तिको भर्‍याङ मात्र रहेछ भन्ने यथार्थ उजागर नहोला भन्न सकिन्न ।यहाँ गाडी केवल यातायातको साधन मात्र छैन, यो प्रतीक हो । डिफेन्डर जस्तो महँगो गाडी बालेनको यात्राको साधन मात्र नभई उनको वास्तविक राजनीतिक नियत मापन गर्ने ऐना बनेको छ । जनताले प्रश्न गरिरहेका छन्—के बालेन साँच्चै पुरानो राजनीतिबाट फरक छन्, कि पुरानै संरचनामा नयाँ अनुहार मात्र ? यदि फरक हुन् भने, किन यस्ता प्रतीकात्मक संवेदनशीलतामा सचेत देखिएनन् ?अर्कोतर्फ, बालेनको पाथिभरा दर्शन र मध्यम पहाडी जिल्लाहरू हुँदै यात्रा गर्नु धार्मिक र सांस्कृतिक रूपमा सकारात्मक रूपमा पनि हेरिएको छ । पहाड–मधेश–हिमाल जोड्ने सन्देश, राष्ट्रिय एकताको भाव र जनतासँग प्रत्यक्ष सम्पर्कको प्रयास प्रशंसनीय पक्ष हुन् । तर, राजनीति केवल नियतले होइन, देखिने व्यवहार र प्रतीकले पनि मूल्याङ्कन हुन्छ । यही कारण एकातिर पूजा, सरल भाषण र परिवर्तनको नारा, अर्कोतिर अर्बपति व्यापारीको गाडी—यी दुई दृश्य एकै फ्रेममा परेपछि विरोधाभास स्वाभाविक रूपमा देखिन्छ ।

वैकल्पिक शक्तिहरूको सबैभन्दा ठूलो शक्ति नैतिक उचाइ हो । उनीहरू सत्तामा नभए पनि जनताको विश्वास जित्न सक्छन्, किनकि उनीहरू ‘अरू जस्ता होइनन्’ भन्ने धारणा हुन्छ । यदि यही नैतिक उचाइ कमजोर हुँदै गयो भने वैकल्पिक आन्दोलन पनि पुरानै दलसरह एउटा विकल्प मात्र होइन, अर्को निराशाको अध्याय बन्न सक्छ । आज बालेनको गाडीलाई लिएर उठेको बहस वास्तवमा सवारीको होइन, भरोसाको हो ।राजनीतिमा पूर्ण शुद्धता सम्भव नहुन सक्छ । तर, वैकल्पिक राजनीति दाबी गर्नेहरूले पुरानै राजनीतिको संवेदनशील गल्तीहरू दोहोर्‍याउँदा जनताको अपेक्षा चकनाचुर हुन्छ । बालेनको यात्राले यही चेतावनी दिएको छ । अझै पनि समय छ—यस विषयमा स्पष्ट जवाफ दिन, माफी माग्न वा भविष्यका लागि मापदण्ड तय गर्न । नत्र, आजको डिफेन्डर भोलि बालेनको सबैभन्दा कमजोर कडी बन्न सक्छ ।अन्ततः जनता गाडी कति महँगो थियो भनेर होइन, सत्ता सम्हालेपछि निर्णय कसको पक्षमा हुन्छ भनेर मूल्याङ्कन गर्छन् । तर, निर्णयको संकेत यिनै साना तर प्रतीकात्मक घटनाबाट देखिन थाल्छ । बालेनको पाथिभरा यात्रा धार्मिक आस्थाको यात्रा मात्र होइन, वैकल्पिक राजनीतिले आफ्नो आत्मा जोगाउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने परीक्षा पनि हो ।