गाउँ रित्तियो, तर सपना बाँकी छ

काठमाडौ। गाउँ रित्तिनु दुःखको कथा मात्र होइन, यो एउटा देशले विकासको बाटो हिँड्दा भोग्ने अनिवार्य चक्र पनि हो। जब म सानो थिएँ, हाम्रो गाउँमा बिहानैपख कुखुराको भालेले मात्र होइन, दूध दुह्ने गाईको घण्टीले, आँगनमा खेल्ने बालबच्चाको हाँसोले र खेतमा गीत गाउने हलीको स्वरले दिन सुरु हुन्थ्यो। आज त्यही गाउँमा बिहानको सन्नाटा यति बाक्लो छ कि चरा पनि डराउँछन्। घरका ढोका बन्द छन्, आँगनमा झार पलाएको छ, स्कुलको घण्टी बज्दैन, मेलापातको बाटोमा मान्छेको पाइला हराएको छ। गाउँ रित्तियो।तर यो रित्तोपनले मलाई कहिल्यै पूरै निराश बनाएन। किनभने म जान्दछु, यो रित्तोपन एउटा ठूलो परिवर्तनको सङ्केत हो। यो त्यही प्रक्रिया हो जसलाई हरेक विकासशील मुलुकले भोग्छ। जापानले भोग्यो, दक्षिण कोरियाले भोग्यो, चीनले भोग्यो, मलेशिया र थाइल्याण्डले भोग्यो। सहर बन्नुअघि गाउँ रित्तिनु पर्छ। कारखाना बन्नुअघि हलो बिसाउनु पर्छ। अस्पताल र विश्वविद्यालय बन्नुअघि गाउँको स्कुल बन्द हुनु पर्छ। यो क्रूर लाग्छ, तर सत्य यही हो।मेरो गाउँका युवा काठमाडौं, पोखरा, चितवन, बुटवल गए। कोही मलेसिया, कोही कतार, कोही दक्षिण कोरिया। उनीहरू गएको देख्दा आमा रोइन्, बा चुप लागेर बसे। तर तिनै युवाले पठाएको रेमिटेन्सले आज गाउँमा पक्की घर बनेको छ। छोरी पढ्न काठमाडौं गएकी छे। छोराले विदेशबाट फोन गरेर भन्छ, “आमा, अब तिमीलाई पनि सहर ल्याउँछु।” यो पीडा हो, तर यो आशाको पीडा हो।गाउँ रित्तिनु भनेको परम्परा हराउनु पनि हो। हो, अब दसैंमा टिकाको लाम लाग्दैन। तिहारमा देउसी खेल्ने कोही हुँदैन। मेला–पर्व सुस्ताएका छन्। तर यो हराएको परम्परा फेरि नयाँ ठाउँमा जन्मिन्छ। काठमाडौंको बसन्तपुरमा गाउँलेहरूले नै नाच्ने मारुनी, सोरठी, कौडा हेर्नुस् न। विदेशमा बसेका नेपालीले युट्युबमा राखेका आफ्नो गाउँको गीत सुन्नुस्। परम्परा मर्दैन, यो केवल ठाउँ बदल्छ।विकासको यो चक्रमा गाउँ रित्तिनु एउटा अवसर पनि हो। किनभने अब गाउँमा ठूल्ठूला फार्महाउस बन्न सक्छन्। एउटा परिवारले सयौं बिघा खेत जोडेर व्यवसायिक खेती गर्न सक्छ।  

जंगल फर्किन्छ। बाँदर, हरिण, चितुवा फर्किन्छन्। पर्यावरण सन्तुलनमा आउँछ। गाउँ पर्यटकीय स्थल बन्न सक्छ। विदेशीले “असल नेपाल” खोज्दै आउँछन्। होमस्टे चल्छन्। गाउँका बूढापाकालाई सहरका छोराछोरीले लैजान्छन्। उनीहरूले अब दुःख गर्नु पर्दैन।

जापानको अकिता, इटालीको सिसिली, स्पेनको गलिसिया—यी सबै ठाउँ रित्तिएका थिए। तर आज तिनै रित्ता गाउँहरू विश्वकै सुन्दर पर्यटकीय गन्तव्य बनेका छन्। मान्छे कम भएपछि प्रकृति फर्कियो। शान्ति फर्कियो। अब ती गाउँमा पैसा कमाउन होइन, मन शान्त पार्न मान्छे आउँछन्।हाम्रो गाउँ पनि त्यस्तै बन्न सक्छ। एउटा दिन हाम्रा नातिनातिनाले भन्नेछन्, “हजुरआमाले भन्नुभयो, यो घर पहिले रित्तो थियो। हाम्रा बाजे बूबा सहर गएर कमाएर यो बनाउनुभयो।” त्यो दिन गाउँ रित्तिएकोमा हामी गर्व गर्नेछौं। किनभने त्यो रित्तोपनले हाम्रा सन्तानलाई सहरको उज्यालो दियो, शिक्षा दियो, सपना दियो।गाउँ रित्तिनु दुःख हो, तर यो दुःख विकासको मूल्य हो। यो मूल्य तिर्न नसक्ने देश कहिल्यै उभो लाग्दैन। हामीले तिर्‍यौं। अब हाम्रा छोराछोरीले फर्केर आउने बेला भएको छ। उनीहरू फर्केर आउनेछन्—डाक्टर बनेर, इन्जिनियर बनेर, व्यवसायी बनेर। उनीहरूले गाउँमा अस्पताल बनाउनेछन्, स्कुल बनाउनेछन्, फार्म बनाउनेछन्। त्यो दिन गाउँ फेरि रंगिन हुनेछ, तर पहिलेभन्दा धेरै समृद्ध, धेरै शान्त, धेरै सुन्दर।त्यसैले म भन्छु—गाउँ रित्तियो भनेर रोएर मात्र बस्नु छैन। यो एउटा चक्र हो। यो चक्र पूरा भएपछि फेरि गाउँ भरिनेछ। तर यसपटक खाली हात होइन, सपना र समृद्धिले भरिएर।आमा, बा, अब धैर्य गर्नुस्। तपाईंहरूले रित्तिएको गाउँ देख्नुभयो। हामीले भरिएको सहर देख्यौं। हाम्रा नातिनातिनाले फेरि भरिएको गाउँ देख्नेछन्। यो नै विकासको सुन्दर चक्र हो।