दिगो आर्थिक विकासमा प्रविधिको भूमिका अध्ययन गर्ने तीन अर्थशास्त्रीलाई नोबेल पुरस्कार

स्टकहोम, १४ अक्टोबर २०२५ – दिगो आर्थिक विकासमा प्रविधि र नवप्रवर्तनको योगदानबारे गहन अध्ययन गर्ने तीन जना अर्थशास्त्रीहरूलाई यस वर्षको अर्थशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार प्रदान गरिएको छ। रोयल स्विडिस एकेडेमी अफ साइन्सेसले जोएल मोक्र, फिलिप एगियन र पिटर होविटलाई “नवप्रवर्तन-प्रेरित आर्थिक विकासको व्याख्या गरेको” भन्दै यो प्रतिष्ठित पुरस्कारबाट सम्मानित गरेको हो।

पुरस्कार राशि ११ मिलियन स्विडिस क्रोनर छ, जसमध्ये आधा जोएल मोक्रलाई “प्रविधिगत प्रगतिमार्फत दिगो विकासका पूर्वाधारहरू पहिचान गरेको” लागि प्रदान गरिएको छ भने बाँकी आधा संयुक्त रूपमा फिलिप एगियन र पिटर होविटलाई “सृजनात्मक विनाशमार्फत दिगो विकासको सिद्धान्त” का लागि दिइएको छ।  यो पुरस्कारले प्रविधिले कसरी निरन्तर आर्थिक वृद्धि र गरिबी निवारणमा योगदान दिन्छ भन्ने कुरालाई उजागर गरेको छ।

विजेताहरूको योगदान

•  जोएल मोक्र (उत्तरपश्चिम विश्वविद्यालय, अमेरिका): मोक्रले इतिहासका स्रोतहरू प्रयोग गरी दिगो आर्थिक विकास कसरी सामान्य बनेको छ भन्ने कुरा खुलासा गरेका छन्। उनको अनुसार, नवप्रवर्तनहरूले एकपछि अर्को रूपमा सफल हुनका लागि मात्र केही काम गर्छ भन्ने मात्र होइन, वैज्ञानिक व्याख्या पनि आवश्यक पर्छ। औद्योगिक क्रान्ति अघि यस्ता व्याख्याहरूको अभावले नयाँ आविष्कारहरूमा आधारित विकासलाई कठिन बनाएको थियो। मोक्रले समाजलाई नयाँ विचारहरूका लागि खुला राख्नु र परिवर्तनलाई अनुमति दिनु आवश्यक रहेको जोड दिएका छन्। 

•  फिलिप एगियन (कोलेज डे फ्रान्स र इनसियाड, फ्रान्स; लन्डन स्कुल अफ इकोनोमिक्स, यूके) र पिटर होविट (ब्राउन विश्वविद्यालय, अमेरिका): एगियन र होविटले दिगो विकास पछाडिका यन्त्रहरू अध्ययन गरेका छन्। उनीहरूको १९९२ को लेखमा “सृजनात्मक विनाश” को गणितीय मोडेल प्रस्तुत गरिएको छ, जसमा नयाँ र राम्रो उत्पादन बजारमा प्रवेश गर्दा पुराना उत्पादनहरू बिक्री गर्ने कम्पनीहरू हार्छन्। यो प्रक्रिया सृजनात्मक छ किनकि यसले नयाँ कुरा ल्याउँछ, तर विनाशकारी पनि छ किनकि पुरानो प्रविधि अप्रचलित हुन्छ। 

यी अर्थशास्त्रीहरूको कार्यले प्रविधिले कसरी नवप्रवर्तनको चक्र सिर्जना गरी आर्थिक विकासलाई दिगो बनाउँछ भन्ने देखाउँछ। इतिहासमा अधिकांश समय आर्थिक स्थिरता नै सामान्य थियो, तर पछिल्ला दुई शताब्दीमा दिगो विकासले करोडौं मानिसहरूलाई गरिबीबाट मुक्त गरेको छ र समृद्धिको आधार तयार पारेको छ।  

दिगो विकासमा प्रविधिको भूमिका

विजेताहरूको अनुसन्धानले प्रविधिलाई दिगो आर्थिक विकासको केन्द्रमा राख्छ। नयाँ प्रविधिले निरन्तर वृद्धि उत्पन्न गर्दछ, जसमा नवप्रवर्तनहरू एकअर्कामा आधारित हुन्छन्। यसका लागि वैज्ञानिक समझ र समाजको खुलापन आवश्यक छ। सृजनात्मक विनाशले राम्रा प्रविधिहरूले पुरानालाई प्रतिस्थापन गर्दै लामो समयसम्मको समृद्धि सुनिश्चित गर्दछ। यो प्रक्रियाले जीवनस्तर, स्वास्थ्य र जीवनको गुणस्तरमा सुधार ल्याउँछ।  तर, यसले द्वन्द्व पनि सिर्जना गर्दछ, जसलाई राम्ररी व्यवस्थापन नगरे नवप्रवर्तन अवरुद्ध हुन सक्छ। 

पुरस्कार समितिका अध्यक्ष जोन हास्लरले भनेका छन्, “यी विजेताहरूको कार्यले देखाउँछ कि आर्थिक विकासलाई सामान्य मान्न सकिँदैन। हामीले सृजनात्मक विनाशका आधारभूत यन्त्रहरूलाई कायम राख्नुपर्छ, नत्र हामी स्थिरतामा फर्किन सक्छौं।” 

प्रभाव र सन्देश

यो पुरस्कारले विश्वव्यापी रूपमा प्रविधि र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन दिने सन्देश दिन्छ, विशेष गरी विकासशील देशहरूका लागि जसले दिगो विकास लक्ष्यहरू हासिल गर्न संघर्ष गरिरहेका छन्। ऊर्जा क्षेत्रमा यसका पाठहरूले जलवायु परिवर्तनसँग लड्न प्रविधिको प्रयोगलाई जोड दिन्छ।  नेपाल जस्ता देशहरूले पनि यस्ता अध्ययनबाट सिकेर प्रविधिमा लगानी बढाउन सक्छन्।

यो सम्मानले अर्थशास्त्रमा प्रविधिको भूमिकालाई नयाँ उचाइ दिएको छ, जसले भविष्यका नीतिनिर्माणमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्नेछ।