बालविवाह र मदिरा दुरुपयोगले राउटे जनसंख्या घट्दै

नेपालको संकटग्रस्त घुमन्ते जनजाति राउटे समुदाय अस्तित्वको संकटमा परेको छ, किनकि बस्तीमा एकल महिलाको संख्या लगातार बढिरहेको छ। २०१८ यता संकलित तथ्यांक अनुसार १७ जना महिलाहरू-धेरैजसो सानै उमेरमा-पुरुषहरूमा व्यापक मदिरा दुरुपयोग र कडा परम्परागत नियमका कारण एकल बनेका छन्।राउटे संस्कृतिमा महिलाहरूलाई पुनःविवाह गर्न कडाइका साथ निषेध गरिएको छ। एक पटक विधवा भएपछि, महिलाले उमेर जति नै कम भए पनि जीवनभर एक्लै बस्नुपर्ने हुन्छ।

“यो समस्या बालविवाहको अभ्यासले अझ जटिल बनाएको छ,” सामाजिक सेवा केन्द्र नेपालकी कार्यकर्ता दुर्गा खत्री भन्छिन्, जो समुदायसँग नजिकबाट काम गरिरहेकी छन्। “केटीहरू प्रायः किशोरावस्थामा पुग्नुअघि नै विवाह गरिन्छन्। यदि उनीहरूले श्रीमान गुमाए भने, उनीहरूलाई जीवनभर समुदायभित्र एक्लोपनमा बस्न बाध्य पारिन्छ।”सामाजिक सेवा केन्द्रका अनुसार, हाल बस्तीमा रहेका १७ एकल महिलाहरूको उमेर १५ देखि ५१ वर्षसम्म छ। तीमध्ये १३ जनाको विवाह १२–१३ वर्षको उमेरमा भएको थियो भने चार जनाको १५ वर्षको उमेरसम्ममा। तीमध्ये नौ जना १५ देखि ३५ वर्षको बीचमा विधवा भएका छन्।सुरमन शाही र मायो शाहीका घटनाले यो प्रवृत्तिलाई देखाउँछ। वर्षौँअघि १५ वर्षकी सुरमन र १२ वर्षकी मायोको विवाह एउटै दिन क्रमशः ३४ वर्षीय शिवराज र ३२ वर्षीय दलबहादुरसँग गरिएको थियो। छ महिनाभित्रै अत्यधिक मदिरा सेवनका कारण दुवै पुरुषको मृत्यु भयो, जसले गर्दा ती किशोरीहरू बाल्यावस्थामै विधवा भए।

कम उमेरमै विधवा हुने महिलाहरू बढ्दै जाँदा जनसंख्या घट्दै गएको छ। धेरै महिलाहरू सन्तान जन्माउनुअघि नै विधवा हुने र पुनःविवाह गर्न नपाउने भएकाले जन्मदर घटेको छ।त्यसैगरी, समुदायमा बालमृत्यु दर पनि उच्च छ। स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार, जुन २०१८ यता ५३ जनाको मृत्यु भइसकेको छ, जसमा ७ दिनदेखि ३ वर्षसम्मका २५ बालबालिका छन्।“अभिभावकको मदिरा दुरुपयोगका कारण शिशु मृत्युदर बढिरहेको छ,” एक स्वास्थ्यकर्मीले भने। “गर्भावस्थादेखि नै अत्यधिक मदिरा सेवन हुन्छ, जन्मपछि पनि शिशुहरूले उचित हेरचाह पाउँदैनन्। धेरैजसो कुपोषण र निमोनियाका कारण मर्छन्।”राउटे समुदायको जनसंख्या घट्दै जाँदा, अभियन्ताहरूले चेतावनी दिएका छन् कि यदि मदिरा दुरुपयोग र पुनःविवाहमाथिको प्रतिबन्ध हटाइएन भने “जङ्गलका राजा” भनेर चिनिने यस समुदायको मौलिक संस्कृति नै लोप हुन सक्छ।