द्वन्द्व चर्किँदै जाँदा तेल आपूर्ति शृङ्खला दबाबमा

मध्यपूर्व क्षेत्रमा जारी युद्धले विश्व ऊर्जा प्रणालीलाई गम्भीर संकटतर्फ धकेलेको छ। विशेषगरी इरान, इजरायल र अमेरिकाबीच बढ्दो द्वन्द्वका कारण तेल तथा ग्यास पूर्वाधारहरू लक्षित आक्रमणको केन्द्र बनेका छन्, जसले विश्व बजारमा ठूलो अस्थिरता ल्याएको छ। पछिल्ला केही दिनमा भएका आक्रमणहरूले देखाएको छ कि आधुनिक युद्ध केवल सैनिक शक्ति प्रदर्शनमा सीमित नभई आर्थिक र ऊर्जा संरचनामा सीधा प्रहार गर्ने रणनीतिमा केन्द्रित हुँदै गएको छ।

यो द्वन्द्व फेब्रुअरी २०२६ को अन्त्यतिर सुरु भएको मानिन्छ, जब अमेरिका र इजरायलले संयुक्त रूपमा इरानका विभिन्न सैन्य तथा आणविक संरचनाहरूमा आक्रमण गरे। त्यसपछि इरानले पनि प्रतिकार स्वरूप विभिन्न खाडी राष्ट्रहरूमा रहेका ऊर्जा पूर्वाधारहरूमा मिसाइल र ड्रोन आक्रमण गर्न थालेको छ।विशेषगरी मार्च १८ मा इजरायलले इरानको सबैभन्दा ठूलो ग्यास क्षेत्र ‘साउथ पार्स’मा आक्रमण गरेपछि स्थिति अझ तनावपूर्ण बनेको थियो। उक्त ग्यास क्षेत्र इरानको ऊर्जा आपूर्तिको मेरुदण्ड मानिन्छ, जसले देशको ठूलो हिस्सा ग्यास उत्पादन गर्दछ। यस आक्रमणपछि इरानले खाडी क्षेत्रका विभिन्न तेल र ग्यास संरचनाहरूमा जवाफी हमला गरेको थियो, जसले विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिमा ठूलो असर पुर्‍यायो।

यस युद्धको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको ‘हर्मुज जलडमरू’ मा परेको प्रभाव हो। यो जलडमरू विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल आपूर्ति हुने प्रमुख मार्ग हो। युद्धका कारण यहाँबाट हुने ढुवानी लगभग ठप्प भएको छ, जसले विश्व बजारमा तेलको मूल्य अत्यधिक बढाएको छ।इरानले केवल आफ्नो भूमिमा भएको आक्रमणको जवाफ मात्र दिएको छैन, उसले साउदी अरब, कतार, युएई, कुवेत लगायतका देशहरूमा रहेका ऊर्जा पूर्वाधारहरूलाई पनि निशाना बनाएको छ। कतारको रास लाफान एलएनजी केन्द्रमा भएको आक्रमणले विश्वको ग्यास आपूर्तिमा ठूलो धक्का दिएको छ, किनकि उक्त केन्द्र विश्वकै सबैभन्दा ठूलो तरल प्राकृतिक ग्यास उत्पादन गर्ने स्थान हो। यस्तै, साउदी अरबका तेल प्रशोधन केन्द्रहरूमा पनि ड्रोन आक्रमण भएको छ। यद्यपि केही आक्रमणहरू पूर्ण रूपमा सफल नभए पनि त्यसले उत्पादन र आपूर्तिमा अवरोध सिर्जना गरेको छ।यसैबीच, अमेरिका र इजरायलले इरानका हजारौं लक्ष्यहरूमा आक्रमण गरेको समाचार सार्वजनिक भएको छ, जसले यो युद्ध कति व्यापक स्तरमा फैलिएको छ भन्ने देखाउँछ।ऊर्जा पूर्वाधारमा भएका यी आक्रमणहरूको सीधा प्रभाव विश्व बजारमा देखिएको छ। तेलको मूल्य तीव्र रूपमा बढेर १०० डलर प्रति ब्यारेलभन्दा माथि पुगेको छ, र केही विश्लेषकहरूले यो मूल्य १८० डलरसम्म पुग्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सी का अनुसार, यो संकट इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा संकट हुन सक्ने चेतावनी दिइएको छ। उनीहरूले यो अवस्थाले १९७० को तेल संकटभन्दा पनि ठूलो असर पार्न सक्ने बताएका छन्।ऊर्जा बजारमा आएको यो उथलपुथलले केवल तेल र ग्यासमा निर्भर देशहरूलाई मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्रलाई नै असर पारिरहेको छ। विशेषगरी एशिया, अफ्रिका र युरोपका आयातमा निर्भर देशहरू बढी प्रभावित भएका छन्। इन्धनको मूल्य बढ्दा यातायात, उत्पादन र दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको मूल्य पनि बढेको छ, जसले मुद्रास्फीति तीव्र बनाएको छ। यस संकटले विश्वलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश पनि दिएको छ—ऊर्जा सुरक्षाको महत्व। धेरै देशहरूले अब नवीकरणीय ऊर्जातर्फ ध्यान केन्द्रित गर्न थालेका छन्, तर तत्कालका लागि उनीहरू अझै पनि तेल र ग्यासमै निर्भर छन्। यसले देखाउँछ कि दीर्घकालीन समाधानका लागि ऊर्जा स्रोतको विविधीकरण अत्यावश्यक छ।विश्लेषकहरूका अनुसार, ऊर्जा पूर्वाधारहरू युद्धको प्रमुख लक्ष्य बन्नुको मुख्य कारण ती संरचनाहरूले देशको अर्थतन्त्रलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गर्छन्। तेल र ग्यास उत्पादनमा अवरोध आउँदा राज्यको आम्दानी घट्छ, जसले युद्ध सञ्चालन गर्न आवश्यक स्रोतहरूमा पनि असर पार्छ।

त्यसैगरी, ऊर्जा पूर्वाधारहरूमा आक्रमण गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अस्थिरता पैदा हुन्छ, जसले विरोधी देशहरूलाई पनि आर्थिक रूपमा कमजोर बनाउने रणनीति अपनाइन्छ। यो आधुनिक युद्धको नयाँ रूप हो, जहाँ प्रत्यक्ष सैन्य भिडन्तभन्दा बढी आर्थिक संरचनामा प्रहार गरिन्छ।अर्कोतर्फ, खाडी क्षेत्रमा रहेका ऊर्जा पूर्वाधारहरूको सुरक्षा कमजोर भएको पनि यस युद्धले उजागर गरेको छ। अत्याधुनिक हवाई रक्षा प्रणाली हुँदाहुँदै पनि धेरै मिसाइल र ड्रोन आक्रमणहरू सफल भएका छन्, जसले भविष्यमा ऊर्जा संरचनाहरूको सुरक्षामा थप चुनौती देखाएको छ।

हालको अवस्थामा, विश्वभरका देशहरूले आपतकालीन ऊर्जा भण्डार प्रयोग गर्न थालेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सीले लाखौं ब्यारेल तेल बजारमा छोड्ने निर्णय गरेको छ, ताकि आपूर्ति अभाव कम गर्न सकियोस्। तर विज्ञहरूका अनुसार, यदि युद्ध चाँडै अन्त्य भएन भने, यो संकट अझ गहिरो बन्न सक्छ। ऊर्जा आपूर्ति पुनः सामान्य अवस्थामा ल्याउन कम्तीमा केही महिना लाग्ने अनुमान गरिएको छ।समग्रमा, इरान युद्धले विश्वलाई देखाएको छ कि ऊर्जा केवल आर्थिक विषय मात्र होइन, यो भूराजनीतिक शक्ति र सुरक्षासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो। तेल र ग्यास पूर्वाधारहरूमा केन्द्रित आक्रमणहरूले आधुनिक युद्धको स्वरूप परिवर्तन भएको स्पष्ट संकेत दिएका छन्।यदि यो द्वन्द्व अझ लम्बियो भने, यसले विश्व अर्थतन्त्रमा दीर्घकालीन असर पार्न सक्छ र ऊर्जा बजारमा स्थायी परिवर्तन ल्याउन सक्छ। त्यसैले, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायका लागि यो संकट समाधान गर्नु मात्र होइन, भविष्यका लागि ऊर्जा सुरक्षाको दीर्घकालीन रणनीति बनाउनु अत्यन्त आवश्यक भएको छ।