भारतको राजस्थान राज्यको पदमपुरा गाउँकी १५ वर्षीया निशा वैष्णवले बालविवाहको प्रस्ताव अस्वीकार गर्दै आफ्नो भविष्य फुटबलमा खोज्ने अठोट गरेकी छन्। एक गर्मी साँझ फुटबल अभ्यास गरिरहेकी बेला केही अपरिचित व्यक्तिहरूले उनको तस्बिर खिचे। पछि थाहा भयो, ती व्यक्तिहरू विवाहको प्रस्ताव लिएर आएको परिवारका सदस्य रहेछन्।निशाकी आमा पनि सुरुमा उक्त प्रस्तावप्रति सकारात्मक देखिएकी थिइन्। तर निशाले आफू कानुनी उमेर नपुगेको र आफ्नो फुटबल खेल्ने सपना त्याग्न नसक्ने स्पष्ट रूपमा बताइन्। भारतमा १८ वर्षभन्दा कम उमेरकी केटीको विवाह गैरकानुनी भए पनि व्यवहारमा बालविवाह अझै व्यापक रूपमा हुने गरेको छ।संयुक्त राष्ट्रसंघीय निकायसंयुक्त राष्ट्रसंघीय बाल कोष का अनुसार भारतमा करिब २५ प्रतिशत महिलाको विवाह कानुनी उमेरभन्दा अघि हुने गरेको छ। राजस्थानमा यो दर राष्ट्रिय औसतभन्दा बढी रहेको विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन्।
निशा सन् २०२२ मा फुटबलसँग जोडिएकी हुन्। उनकी दिदी मुन्नाले एक वर्षअघि “स्वतन्त्रताको लागि फुटबल अभियान” नामक कार्यक्रममा सहभागी भएर गाउँमा केटीहरूलाई फुटबल खेल्न प्रोत्साहित गरेकी थिइन्। यो कार्यक्रम महिला अधिकारसम्बन्धी संस्थामहिला जनअधिकार समिति अन्तर्गत सञ्चालन हुन्छ।सुरुमा गाउँका धेरै मानिसहरूले केटीहरूले छोटा पाइन्ट लगाएर खेल्नु उचित नभएको भन्दै आलोचना गरे। परम्परागत सोचका कारण उनीहरूलाई अनेक टिप्पणी र अवरोधको सामना गर्नुपर्यो। तर मुन्ना र उनका साथिहरूले आलोचनालाई बेवास्ता गर्दै खेल जारी राखे। प्रतियोगितामा भाग लिन अनुमति पाउन र खेल पोशाकमा केही परिवर्तन गर्न पनि उनीहरूले संघर्ष गर्नुपरेको थियो।निशाले छोटो समयमै उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्दै सन् २०२४ मा राष्ट्रिय फुटबल च्याम्पियनसिपमा राजस्थान राज्य टोलीबाट प्रतिनिधित्व गरिन्। उनले कपाल छोटो काटेर पनि परम्परागत सोचविरुद्ध आफ्नो अडान प्रकट गरिन्। उनका लागि फुटबल केवल खेल मात्र नभई स्वतन्त्रता र आत्मविश्वासको माध्यम बनेको छ।
विज्ञहरूका अनुसार बालविवाहले किशोरीहरूलाई यौन शोषण, सानै उमेरमा गर्भधारण, कुपोषण तथा शिक्षाबाट वञ्चित हुने जोखिम बढाउँछ। धेरैजसो अवस्थामा आर्थिक अभाव, सामाजिक दबाब र परम्परागत मान्यताका कारण परिवारहरूले छोरीहरूको सानै उमेरमा विवाह गराउने निर्णय लिन्छन्।निशा र मुन्नाकी आमा लाली स्वयं बालविवाहकी पीडित थिइन्। उनी भन्छिन्, “छोरीहरूलाई ढिलो विवाह गराउँदा उनीहरू बिग्रन्छन् भन्ने डर लाग्छ।” यद्यपि कानुनअनुसार बालविवाह गराउने अभिभावक तथा विवाह समारोह सञ्चालन गर्ने व्यक्तिलाई दुई वर्षसम्म कैद र जरिवानाको सजाय हुन सक्छ।भारतको महिला तथा बाल विकास मन्त्रालयका अनुसार बालविवाहसम्बन्धी उजुरीहरू पछिल्ला वर्षहरूमा बढेका छन्। यसले सचेतना वृद्धि भएको संकेत गरे पनि अनुमानित रूपमा हरेक वर्ष लाखौं किशोरी अझै पनि बालविवाहको सिकार हुने गरेका छन्।
हाल विद्यालयमा अध्ययनरत निशाको सपना भारतको राष्ट्रिय फुटबल टोलीबाट खेल्ने हो। यदि त्यो सम्भव नभए पनि खेलमार्फत सरकारी जागिर पाउने लक्ष्य उनले राखेकी छन्, किनकि भारतका विभिन्न राज्यहरूमा खेलाडीहरूका लागि केही सार्वजनिक पद आरक्षित हुने व्यवस्था छ।१९ वर्षीया मुन्ना विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्दै साना केटीहरूलाई प्रशिक्षण दिइरहेकी छन्। उनी भन्छिन्, “म सबैको विवाह रोक्न सकूँ या नसकूँ, उनीहरूलाई जीवनमा केही बन्न सहयोग गर्न चाहन्छु।”फुटबलले यी दिदीबहिनीलाई मात्र होइन, उनीहरूको गाउँका अन्य किशोरीहरूलाई पनि परम्परागत बन्धन तोडेर आफ्नो सपना पछ्याउन हिम्मत दिएको छ। उनीहरूको संघर्षले देखाएको छ—जब अवसर र समर्थन पाइन्छ, तब खेलले समाज परिवर्तनको शक्तिशाली माध्यम बन्न सक्छ।
