अमेरिकी कारबाहीमा मादुरो पक्राउ, भेनेजुएलामा राजनीतिक संकट गहिरियो

अमेरिकाले भेनेजुएलामा गरेको आकस्मिक र ठूलो सैन्य कारबाहीपछि विश्व राजनीतिमा गम्भीर तरंग पैदा भएको छ। सन् २०२६ जनवरी ३ को बिहानै राजधानी काराकासमा विस्फोटका आवाज, न्यून उचाइमा उडिरहेका सैन्य विमानहरू र धुवाँका मुस्ला देखिएपछि अवस्था असामान्य बनेको थियो। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले भेनेजुएलाका राष्ट्रपति निकोलस मादुरोलाई पक्राउ गरिएको दाबी गरेसँगै यो घटना अन्तर्राष्ट्रिय समाचारको केन्द्रमा आएको हो। अमेरिकी विशेष सैन्य बलले मादुरो र उनकी पत्नी सिलिया फ्लोरेसलाई रातारात उनीहरूको निवासबाट नियन्त्रणमा लिई देश बाहिर निकालेको बताइएको छ।

राष्ट्रपति ट्रम्पका अनुसार यो सैन्य अभियान “ठूलो मात्रामा र निर्णायक” थियो, जसको उद्देश्य भेनेजुएलामा लामो समयदेखि चल्दै आएको “तानाशाही शासन” अन्त्य गर्नु रहेको दाबी गरिएको छ। ट्रम्पले भनेका छन् कि मादुरोलाई पक्राउ गरेपछि अब अमेरिका भेनेजुएलालाई “अनिश्चित कालसम्म” सञ्चालन गर्नेछ, जबसम्म त्यहाँ “विवेकपूर्ण संक्रमण” सम्भव हुँदैन। यस अभिव्यक्तिले भेनेजुएलाको सार्वभौमिकता र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

यस कारबाहीका क्रममा काराकासका दुई विमानस्थल, एक प्रमुख बन्दरगाह र सैन्य प्रतिष्ठान नजिक विस्फोट भएको पुष्टि भएको छ। नासाको फायर इन्फर्मेसन सिस्टमले पनि राजधानी नजिकै तापीय संकेतहरू रेकर्ड गरेको बताइएको छ। घटनापछि मिराफ्लोरेस राष्ट्रपति भवन वरपरका बासिन्दाहरूलाई सुरक्षित स्थानतर्फ सारिएको थियो। धेरै पसल, औषधि केन्द्र र पेट्रोल पम्प बन्द हुँदा सर्वसाधारण नागरिकहरू खाद्यान्न र औषधिको अभावको चिन्तामा परेका छन्।

अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार मादुरो र उनकी पत्नीलाई पहिले ग्वान्टानामो बे लगिएको थियो र त्यसपछि न्यूयोर्क पुर्‍याइने तयारी गरिएको छ, जहाँ उनीहरूविरुद्ध लागुऔषध तस्करी र हतियार सम्बन्धी संघीय मुद्दा दर्ता गरिएको छ। अमेरिकी कानून कार्यान्वयन निकाय डीईएको हिरासतमा उनीहरू रहेको बताइएको छ। मादुरोलाई हातकडी, आँखामा ब्ल्याकआउट चस्मा र कान ढाक्ने उपकरण लगाइएको तस्वीर राष्ट्रपति ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरेका थिए।

भेनेजुएलाकी उपराष्ट्रपति डेल्सी रोड्रिगेजले भने मादुरो नै देशका “एक मात्र वैधानिक राष्ट्रपति” भएको दाबी गर्दै उनको तत्काल रिहाइको माग गरेकी छन्। उनले अमेरिकी आक्रमणलाई भेनेजुएलाको क्षेत्रीय अखण्डतामाथिको आक्रमण भन्दै देश फेरि कहिल्यै उपनिवेश नबन्ने चेतावनी दिएकी छन्। उनका साथमा उच्च सरकारी अधिकारी र सैन्य नेतृत्व देखिएका थिए, जसले सत्ता संघर्ष अझै समाप्त नभएको संकेत गर्छ।

यसैबीच, भेनेजुएलाको विपक्षी नेतृ तथा नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता मारिया कोरिना माचाडोले विपक्षी उम्मेदवारलाई सत्ता सुम्पनुपर्ने बताएकी छन्। तर राष्ट्रपति ट्रम्पले माचाडोसँग आवश्यक समर्थन र सम्मान नभएको भन्दै उनलाई नेतृत्व दिन अस्वीकार गरेका छन्। ट्रम्पले भेनेजुएलाकी उपराष्ट्रपति रोड्रिगेजसँग सम्पर्कमा रहेको स्वीकार गरे पनि उनी मादुरोले रोजेकी नेतृ भएको उल्लेख गरेका छन्।

अमेरिकाले भेनेजुएलाको विशाल तेल भण्डारमाथि नियन्त्रण लिने घोषणा गरेपछि आर्थिक र भू-राजनीतिक बहस झनै चर्किएको छ। राष्ट्रपति ट्रम्पका अनुसार अमेरिकी तेल कम्पनीहरूले भेनेजुएलाको बिग्रिएको तेल पूर्वाधारमा अर्बौँ डलर लगानी गर्नेछन् र त्यहाँ अमेरिकी सैनिक उपस्थिति रहनेछ। ऊर्जा सूचना प्रशासनका अनुसार भेनेजुएलासँग विश्वकै सबैभन्दा ठूलो, करिब ३०३ अर्ब ब्यारेल कच्चा तेलको भण्डार छ।

यस सैन्य अभियानमा क्युबाली सुरक्षाकर्मीहरू पनि मारिएको ट्रम्पले दाबी गरेका छन्। उनले क्युबाले मादुरोलाई संरक्षण गरेको र त्यसको मूल्य चुकाउनु परेको बताएका छन्। यद्यपि कति मानिस मारिए भन्ने यकिन विवरण सार्वजनिक गरिएको छैन। अमेरिकी पक्षले भने आफ्ना कुनै पनि सैनिकको ज्यान नगएको जनाएको छ।

अमेरिकाभित्र पनि यस कदमको तीव्र प्रतिक्रिया देखिएको छ। न्युयोर्क सिटीका मेयर जोहरान मामदानीले यस कारबाहीलाई अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र संघीय कानुनको उल्लङ्घन भन्दै विरोध जनाएका छन्। उनले राष्ट्रपति ट्रम्पसँग प्रत्यक्ष फोन गरेर आफ्नो असहमति व्यक्त गरेको बताएका छन्। अर्कोतर्फ, कंग्रेसका धेरै रिपब्लिकन सांसदहरूले यस कदमलाई समर्थन गरेका छन् भने डेमोक्र्याट नेताहरूले कंग्रेसको स्वीकृति बिना सैन्य कारबाही गरिएको भन्दै आलोचना गरेका छन्।

विश्वभर रहेका भेनेजुएलाली आप्रवासी समुदायमा भने मिश्रित प्रतिक्रिया देखिएको छ। अमेरिका, स्पेन, अर्जेन्टिना र कोलम्बियालगायत देशमा रहेका भेनेजुएलालीहरूले मादुरोको पक्राउलाई आशाको किरण मानेका छन्। फ्लोरिडाको डोराल शहरमा मानिसहरू झण्डा फहराउँदै नाचगान गरेका दृश्य देखिएका छन्। तर देशभित्र रहेका आफन्तको सुरक्षालाई लिएर उनीहरू चिन्तित पनि छन्।

विश्लेषकहरूका अनुसार ट्रम्पको घोषणामा “लोकतन्त्र” शब्दको अभाव चिन्ताजनक छ। केही विशेषज्ञहरूले यसलाई १९औँ र २०औँ शताब्दीको अमेरिकी “गनबोट कूटनीति”सँग तुलना गरेका छन्, जहाँ आर्थिक हितका लागि सत्ता परिवर्तन गरिन्थ्यो। भेनेजुएलाको भविष्य लोकतान्त्रिक दिशातर्फ जान्छ कि विदेशी नियन्त्रणमा सीमित हुन्छ भन्ने प्रश्न अझै अनुत्तरित छ।

समग्रमा, भेनेजुएलामा भएको यो घटनाले केवल एक राष्ट्रको सत्ता परिवर्तन मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, क्षेत्रीय स्थिरता र विश्व शक्तिसन्तुलनमा गहिरो प्रभाव पार्ने संकेत दिएको छ। आगामी दिनहरूमा भेनेजुएलाको शासन संरचना, अमेरिकी भूमिका र जनताको अवस्था कता मोडिन्छ, त्यो विश्वले नजिकबाट नियालिरहेको छ।