एयर इन्डिया फ्लाइट १७१ दुर्घटना: सत्य खोज्ने संघर्ष र बढ्दो विवाद

गत वर्ष जुन १२ को तातो र सुख्खा दिउँसो एयर इन्डियाको फ्लाइट १७१ अहमदाबादस्थित सरदार वल्लभभाई पटेल अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट लन्डनका लागि उडेको थियो। विमानमा २३० यात्रु र १० जना केबिन क्रू सदस्य थिए। यात्रुमध्ये ५३ जना बेलायती नागरिक थिए। विमानको कमान्डमा अनुभवी कप्तान सुमित सभरवाल र फर्स्ट अफिसर क्लाइभ कुन्दर थिए। तर उडान भरेको केवल ३२ सेकेन्डपछि विमान दुर्घटनाग्रस्त भयो। विमानमा रहेका सबै यात्रु र चालकदलमध्ये केवल एक जना मात्र जीवित बचे भने जमिनमा रहेका १९ जनाको पनि मृत्यु भयो।दुर्घटनापछि सार्वजनिक भएका सीसीटीभी फुटेज र सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भएका भिडियोहरूले विमान सामान्य रूपमा उडेको देखाउँछन्। तर केही क्षणमै विमानले अपेक्षित उचाइ लिन सकेन। बरु हावामै झुन्डिएको जस्तो देखिएपछि बिस्तारै तल झर्दै भवन र रूखहरूको पछाडि हरायो। त्यसको केही सेकेन्डपछि ठूलो विस्फोट, आगो र कालो धुवाँको मुस्लो देखियो। यसले दुर्घटनाको भयावहता स्पष्ट पारे पनि वास्तविक कारणबारे अनेक प्रश्न उठायो।दुर्घटनाको अनुसन्धान भारतको विमान दुर्घटना अनुसन्धान ब्युरो (एएआईबी) ले गरिरहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयनसम्बन्धी नियमअनुसार दुर्घटना भएको देशले नै अनुसन्धानको नेतृत्व गर्छ। यस अनुसन्धानमा अमेरिकाको राष्ट्रिय यातायात सुरक्षा बोर्ड (एनटीएसबी), विमान निर्माता बोइङ, इन्जिन निर्माता जीई एरोस्पेस तथा अमेरिकी उड्डयन नियामक संघीय उड्डयन प्रशासनका प्रतिनिधिहरू पनि संलग्न छन्।अनुसन्धानको उद्देश्य दोषी खोज्नु नभई भविष्यमा यस्ता दुर्घटना दोहोरिन नदिनु हो। तर यस दुर्घटनामा धेरै पक्षको प्रतिष्ठा जोडिएको छ। बोइङका लागि यो उसको बोइङ ७८७ ड्रीमलाइनर विमानको विश्वसनीयताको प्रश्न हो। एयर इन्डियाका लागि आफ्नो ब्रान्डको प्रतिष्ठा जोगाउने चुनौती हो। मृतकका परिवारका लागि भने आफ्ना प्रियजनहरूको मृत्युको वास्तविक कारण जान्नु सबैभन्दा महत्वपूर्ण विषय हो।

दुर्घटनापछि सार्वजनिक गरिएको प्रारम्भिक प्रतिवेदनले ठूलो विवाद निम्त्यायो। प्रतिवेदनले अन्तिम निष्कर्ष नदिए पनि एउटा महत्वपूर्ण तथ्य उल्लेख गरेको थियो। उडान भरेको केही सेकेन्डपछि विमानका दुई इन्जिनमा इन्धन आपूर्ति नियन्त्रण गर्ने स्विचहरू ‘रन’ अवस्थाबाट ‘कटअफ’ अवस्थामा पुगेका थिए। यसले इन्जिनमा इन्धन आपूर्ति बन्द गरिदियो र इन्जिनको शक्ति तीव्र रूपमा घट्यो।प्रतिवेदनमा अर्को महत्वपूर्ण कुरा पनि उल्लेख थियो। ककपिटको आवाज रेकर्डमा एक पाइलटले अर्को पाइलटलाई “तिमीले किन इन्धन बन्द गर्यौ?” भनेर सोधेको सुनिएको थियो। जवाफमा अर्को पाइलटले “मैले गरेको होइन” भनेको उल्लेख गरिएको थियो। तर प्रतिवेदनले कुन पाइलटले प्रश्न सोध्यो र कसले जवाफ दियो भन्ने खुलाएन।यही विवरण सार्वजनिक भएपछि विभिन्न सञ्चारमाध्यम र विज्ञहरूबीच पाइलटको सम्भावित भूमिकाबारे बहस सुरु भयो। केही विश्लेषकहरूले कप्तानले जानाजानी इन्धन स्विच बन्द गरेको हुन सक्ने अनुमान गरे। कतिपयले यसलाई सम्भावित आत्मघाती कार्यको रूपमा समेत व्याख्या गरे। तर यस्तो निष्कर्षलाई धेरै पाइलट संगठन, सुरक्षा विज्ञ तथा मृतकका परिवारले अस्वीकार गरेका छन्।

भारतीय पाइलट महासंघका अध्यक्ष क्याप्टेन सी.एस. रणधावाले मृत पाइलटमाथि दोष थोपर्न सजिलो हुने भएकाले यस्तो निष्कर्षमा हतार गर्न नहुने बताएका छन्। उनका अनुसार पाइलट जीवित भए आफ्नो बचाउ गर्न सक्थे, तर मृत पाइलटमाथि आरोप लगाउँदा त्यसको प्रतिवाद गर्ने कोही हुँदैन। त्यसैले अनुसन्धान अझ पारदर्शी र प्रमाणमा आधारित हुनुपर्छ।विवादको अर्को पक्ष विमानको प्राविधिक अवस्थासँग सम्बन्धित छ। केही सुरक्षा अभियन्ताहरूका अनुसार दुर्घटनाग्रस्त विमानमा विगतमा पनि विद्युत् प्रणालीसम्बन्धी समस्या देखिएका थिए। उपलब्ध दस्तावेजअनुसार सन् २०२२ मा विमानको मुख्य विद्युत् प्यानलमा जल्ने घटना भएको थियो। एयर इन्डियाले भने आवश्यक मर्मतपछि मात्र विमानलाई पुनः सेवामा फर्काइएको दाबी गरेको छ।प्रारम्भिक प्रतिवेदनमा विमानको ‘कोर नेटवर्क’ प्रणालीमा समस्या रहेको उल्लेख गरिएको थियो। यो प्रणाली विमानका विभिन्न कम्प्युटर र विद्युतीय प्रणालीलाई जोड्ने महत्वपूर्ण संरचना हो। आलोचकहरूका अनुसार यही प्रणालीमा गम्भीर खराबी आएर दुर्घटना भएको हुन सक्छ।

सुरक्षा अभियन्ताहरूले अर्को वैकल्पिक सिद्धान्त पनि अघि सारेका छन्। उनीहरूका अनुसार उडान भरेको केही क्षणमै ठूलो विद्युतीय खराबीका कारण विमानका मुख्य कम्प्युटरहरू पुनः सुरु भएका हुन सक्छन्। त्यस अवस्थामा विमानको प्रणालीले आफू जमिनमै रहेको गलत निष्कर्ष निकालेको हुन सक्छ। त्यसपछि सुरक्षा प्रणालीले इन्जिनको शक्ति असामान्य ठानेर स्वचालित रूपमा इन्धन आपूर्ति बन्द गरेको हुन सक्ने तर्क प्रस्तुत गरिएको छ।यस सिद्धान्तअनुसार पाइलटहरूले स्विच छोएका थिएनन्। बरु कम्प्युटर प्रणालीबाट आएको आदेशलाई फ्लाइट डाटा रेकर्डरले इन्धन स्विचको अवस्थाको रूपमा रेकर्ड गरेको हुन सक्छ। यद्यपि यस दाबीलाई पुष्टि गर्ने निर्णायक प्रमाण हालसम्म सार्वजनिक भएको छैन।दुर्घटनासँग सम्बन्धित अर्को महत्वपूर्ण विषय ‘राम एयर टर्बाइन’ अर्थात् आरएटी हो। यो एउटा आपतकालीन ऊर्जा प्रणाली हो, जसले मुख्य विद्युत् प्रणाली असफल हुँदा आवश्यक बिजुली र हाइड्रोलिक शक्ति उपलब्ध गराउँछ। दुर्घटनाको भिडियोमा आरएटी उडानपछि तुरुन्तै सक्रिय भएको देखिएको थियो।मृतक परिवारका तर्फबाट काम गरिरहेका कानुनी प्रतिनिधिहरूले यही विषयलाई विशेष रूपमा उठाएका छन्। उनीहरूका अनुसार यदि आरएटी प्रारम्भिक प्रतिवेदनमा भनिएभन्दा पहिले सक्रिय भएको हो भने विमानमा इन्धन बन्द हुनु अघि नै कुनै गम्भीर समस्या सुरु भइसकेको हुन सक्छ। त्यसैले दुर्घटनाको कारण केवल पाइलटको कार्यलाई मात्र मान्न मिल्दैन।

कतिपय विज्ञहरूले भने जटिल विद्युतीय खराबीको सिद्धान्तलाई अस्वीकार गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार बोइङ ७८७ को प्रणाली यति धेरै सुरक्षात्मक तहले संरक्षित छ कि एकैपटक यति ठूलो विफलता हुनु अत्यन्तै असम्भव छ। उनीहरूको धारणा अनुसार उपलब्ध तथ्यहरूले मानवीय हस्तक्षेपको सम्भावनालाई बलियो बनाउँछन्।यस घटनाले विमान दुर्घटना अनुसन्धान प्रणालीमाथि पनि प्रश्न उठाएको छ। आलोचकहरूका अनुसार दुर्घटना भएको देशले अनुसन्धान गर्ने वर्तमान व्यवस्था राजनीतिक दबाब वा संस्थागत स्वार्थबाट प्रभावित हुन सक्छ। विमान निर्माता कम्पनीहरू अनुसन्धानमा प्राविधिक सहयोगीका रूपमा सहभागी हुँदा उनीहरू आफ्नै संस्थालाई दोषबाट जोगाउने प्रयास गर्न सक्छन् भन्ने आशंका पनि व्यक्त गरिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठनले यस प्रकारका चिन्तालाई ध्यानमा राख्दै अनुसन्धान प्रक्रियामा सुधारका लागि नयाँ नियमहरू ल्याउने घोषणा गरेको छ। ती नियमहरू लागू भएपछि आवश्यक परे कुनै देशले अनुसन्धानको जिम्मेवारी अर्को स्वतन्त्र निकायलाई दिन सक्नेछ। साथै पारदर्शिता बढाउने थप व्यवस्था पनि गरिनेछ।एयर इन्डिया फ्लाइट १७१ दुर्घटनाको अन्तिम प्रतिवेदन अझै सार्वजनिक भएको छैन। तर प्रारम्भिक प्रतिवेदनपछि उत्पन्न भएका बहस, आरोप र प्रत्यारोपहरूले यो केवल एउटा विमान दुर्घटनाको अनुसन्धान मात्र नभई विश्वव्यापी उड्डयन सुरक्षा प्रणालीमाथिको विश्वाससँग पनि जोडिएको विषय बनेको छ। अन्तिम निष्कर्ष जे आए पनि यस दुर्घटनाले अनुसन्धानको पारदर्शिता, जवाफदेहिता र विश्वसनीयताबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। मृतकका परिवार र विश्वभरका यात्रुहरू अहिले एउटै कुराको प्रतीक्षामा छन्— वास्तवमा त्यस दिन फ्लाइट १७१ मा के भएको थियो?