पूर्वमाओवादी नेताहरूको विघटन र मूल्यहीनता

काठमाडौं – नेपाली राजनीतिक परिदृश्यमा पूर्वमाओवादी नेताहरूको निरन्तर विघटन र उनीहरूको घट्दो राजनीतिक मूल्यले फेरि एकपटक चर्चा पाएको छ। जनयुद्धको समयमा हजारौं जनताको रगत, पसिना र आँसुबाट स्थापित भएका यी नेताहरू आज आफ्नै इतिहास र बलिदानको मूल्य थाहा नपाउने अवस्थामा पुगेका छन्। राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार, यो स्थिति प्राकृतिक उदाहरणहरूसँग मिल्दोजुल्दो छ – जसरी गैंडालाई आफ्नै नाकमाथिको खागको मूल्य थाहा हुँदैन, मृगलाई आफ्नै नाभीको कस्तुरीको बासना थाहा हुँदैन, र यार्सागुम्बालाई आफ्नो मूल्यवानता थाहा हुँदैन, ठीक त्यसै गरी यी नेताहरूले आफ्नो जनमत र इतिहासको महत्व बिर्सेका छन्।

जनयुद्धको समयमा यी नेताहरूको टाउकोको मूल्य करोडौं पर्ने गर्दथ्यो। सुरक्षा निकायहरूले उनीहरूलाई खोज्दै हिँड्थे, र उनीहरूको नामले नै राजनीतिक तरङ्ग सिर्जना गर्थ्यो। तर आज उनीहरूको सम्पूर्ण अस्तित्व कौडीको भाउमा पनि बिक्न छाडेको छ। पूर्वमाओवादी पार्टीहरूको बारम्बार फुट र एकीकरणले उनीहरूलाई कमजोर बनाएको छ। नेकपा (माओवादी केन्द्र) का अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल 'प्रचण्ड' ले विभिन्न गुटका नेताहरूसँग गठबन्धन गर्दै आएका छन्, तर यो प्रक्रियाले उनीहरूको राजनीतिक विश्वसनीयता घटाएको छ। विश्लेषकहरू भन्छन्, "हिजो प्राणको माया नगर्नेहरू आज पदको लोभमा सिमीका गेडाजस्तो चारैतिर छरिएका छन्।"

यो विघटनको सुरुवात जनयुद्धपछि नै भएको हो। २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि शान्ति प्रक्रियामा प्रवेश गरेका माओवादीहरूले संविधानसभामा ठूलो सफलता हासिल गरे। तर, सत्ता र पदको लोभले उनीहरूलाई विभाजित बनायो। प्रचण्ड, बाबुराम भट्टराई, मोहन वैद्य 'किरण', नेत्रविक्रम चन्द 'विप्लव', जनार्दन शर्मा जस्ता नेताहरूले विभिन्न समयमा पार्टी फुटाए। हरेक फुटपछि उनीहरूको तर्क हुन्छ – "फलना मान्छे फलना जस्तो कहिल्यै बन्न सक्दैन।" उदाहरणका लागि, विप्लवले प्रचण्डलाई आरोप लगाउँदै अलग भए, जनार्दनले पनि आफ्नो गुट बनाए। तर, प्रमुख प्रश्न यो होइन। प्रमुख प्रश्न यो हो कि प्रचण्ड आफैं पनि विश्वका क्रान्तिकारी नेताहरू जस्तो बन्न सकेनन्। नेपाली जनताले उनीबाट सी जिनपिङ वा फिडेल कास्त्रो जस्तो दृढता र नेतृत्व अपेक्षा गरेका थिए, तर आज उनी दयनीय र कमजोर देखिन्छन्।

राजनीतिक पर्यवेक्षकहरूका अनुसार, हिजो एउटै थालमा खाने र एउटै सिरक ओढेर सुत्नेहरू आज एकअर्काको अनुहार देख्न सक्दैनन्। यो स्थिति माहुरीको जस्तो छ – माहुरीले अरूलाई टोकेपछि आफ्नो शरीर भाँचिएर मर्छ। पूर्वमाओवादीहरूले एकअर्कालाई टोक्दै आफ्नो राजनीतिक अवसानको खाडल आफैं खन्दै छन्। जनयुद्धको समयमा सूचना र सञ्चारको अभाव थियो, तर पनि उनीहरू एकजुट थिए। आज डिजिटल युगमा पनि उनीहरू गुटबन्दीमा फसेका छन्। प्रचण्डले नेता खोज्न गल्ली–गल्ली चहार्नुपर्ने अवस्था छ, जसरी पुरानो समयमा लाउरे छुट्टीमा घर आउँदा दुलही खोजिन्थ्यो। उनी कवाडी व्यवसायीजस्तो जो भेटिन्छ, उसैलाई उठाउँदै छन्। देश चलाउने दाबी गर्नेहरू आज जम्माजम्मी गुट चलाउँदै छन्।

यो विघटनको प्रभाव नेपाली समाजमा गहिरो छ। पूर्वमाओवादीहरूले समाजवाद ल्याउने दाबी गर्छन्, तर उनीहरू दाङ जिल्लाका लोकेन्द्र विष्टजस्ता स्थानीय नेताहरूलाई पनि एकजुट गर्न सक्दैनन्। जनयुद्धमा सहभागी योद्धाहरू आज निराश छन्। एक पूर्वमाओवादी कार्यकर्ता भन्छन्, "हामीले रगत बगाएर ल्याएको परिवर्तन आज पदलोलुपतामा हराएको छ।" राजनीतिक विश्लेषक डा. सुरेन्द्र केसीका अनुसार, यो विघटनले कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई नै कमजोर बनाएको छ। "नेकपा एकीकरणपछि पनि फुटले उनीहरूको जनमत घटेको छ। २०७४ को चुनावमा ठूलो सफलता पाएका माओवादीहरू आज सानो दलमा सीमित छन्," उनी भन्छन्।

अर्कोतिर, यो स्थिति अन्य दलहरूलाई फाइदा भएको छ। नेपाली कांग्रेस र एमाले जस्ता दलहरूले पूर्वमाओवादीहरूको कमजोरीलाई उपयोग गर्दै आएका छन्। तर, यो विघटनले समग्र नेपाली राजनीतिलाई अस्थिर बनाएको छ। सरकार गठन र विघटनको चक्रले विकास र सुशासन प्रभावित भएको छ। जनताले स्थिरता र समृद्धि अपेक्षा गरेका छन्, तर नेताहरूको व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाले यो सम्भव भएको छैन। आगामी दिनमा पूर्वमाओवादीहरूले आफ्नो इतिहासबाट सिक्नुपर्ने आवश्यकता छ। यदि उनीहरू एकजुट भएनन् भने, उनीहरूको राजनीतिक मूल्य थप घट्नेछ। जनताले क्रान्तिकारी नेतृत्व खोजेका छन्, न कि पदलोलुप गुटबाजहरू। यो विघटन रोक्न प्रचण्ड जस्ता नेताहरूले आत्मसमीक्षा गर्नुपर्छ। अन्यथा, नेपाली इतिहासमा उनीहरू मूल्यहीन पात्रका रूपमा मात्र रहनेछन्।