चीनसँग सम्बन्ध पुनःस्थापित गर्ने प्रयासमा क्यानडाका प्रधानमन्त्री मार्क कार्नी, अमेरिका बाहिरका आर्थिक अवसरको खोज

क्यानडाका प्रधानमन्त्री मार्क कार्नी चीनसँग सम्बन्ध पुनःस्थापित गर्ने र अमेरिकाबाहिर नयाँ आर्थिक तथा कूटनीतिक अवसर खोज्ने उद्देश्यसहित महत्वपूर्ण भ्रमणका लागि चीन प्रस्थान गरेका छन्। सन् २०१७ यता चीन भ्रमण गर्ने उनी पहिलो क्यानडाली प्रधानमन्त्री हुन्। यो भ्रमणलाई क्यानडा–चीन सम्बन्धको नयाँ अध्यायको सुरुवातका रूपमा हेरिएको छ, किनकि पछिल्ला वर्षहरूमा दुई देशबीचको सम्बन्ध निकै तनावपूर्ण रहँदै आएको थियो।प्रधानमन्त्री कार्नीको चीन भ्रमण सजिलो भने छैन। एकातिर क्यानडाले आफ्नो व्यापारिक निर्भरता अमेरिकाबाट घटाउन खोजिरहेको छ भने अर्कोतर्फ अमेरिकासँगको रणनीतिक सम्बन्ध बिग्रन नदिनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। क्यानडाको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार अमेरिका नै भएकाले चीनसँग सम्बन्ध सुधार्दा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प प्रशासनको प्रतिक्रिया कस्तो आउँछ भन्ने चासो पनि उत्तिकै छ। साथै, राष्ट्रिय सुरक्षा, मानवअधिकार र लोकतान्त्रिक मूल्यमा सम्झौता नगरी चीनसँग सहकार्य कसरी बढाउने भन्ने प्रश्न कार्नी सरकारका लागि ठूलो चुनौती बनेको छ।

वरिष्ठ क्यानडाली अधिकारीहरूले यस भ्रमणलाई “निर्णायक र ऐतिहासिक” भन्दै आगामी १० वर्षमा अमेरिकाबाहिरको निर्यात दोब्बर बनाउने “साहसी योजना”को हिस्सा भएको बताएका छन्। क्यानडाको अर्थतन्त्र हाल अमेरिकी कर नीतिका कारण दबाबमा छ। विशेषगरी इस्पात, एल्युमिनियम र अटोमोबाइल क्षेत्रमा लगाइएका अमेरिकी करहरूले क्यानडाको उद्योग प्रभावित भएको छ। यस्ता परिस्थितिमा क्यानडाले वैकल्पिक बजार खोज्नु अपरिहार्य बनेको छ, र चीन त्यसको प्रमुख विकल्पका रूपमा देखिएको छ।कार्नीको कार्यालयका अनुसार भ्रमणका क्रममा व्यापार, कृषि, ऊर्जा, जलवायु परिवर्तन र अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षाका विषयमा छलफल हुनेछ। चीनको परराष्ट्र मन्त्रालयले पनि क्यानडा र चीनबीच “साझा हित” रहेको र जनस्तरको सम्बन्ध तथा सांस्कृतिक आदानप्रदान बढाउनुपर्ने जनाएको छ। बिहीबार प्रधानमन्त्री कार्नीले चिनियाँ प्रधानमन्त्री ली छ्याङ तथा राष्ट्रिय जनकांग्रेस स्थायी समितिका अध्यक्ष झाओ लेजीसँग भेट गर्ने कार्यक्रम छ। शुक्रबार भने उनले राष्ट्रपति सी जिनपिङसँग एकल भेट गर्नेछन्। यी दुई नेताबीच गत वर्ष दक्षिण कोरियामा भएको एशिया–प्रशान्त आर्थिक सहयोग (एपेक) सम्मेलनको साइडलाइनमा छोटो भेट भएको थियो।क्यानडा–चीन सम्बन्ध सन् २०१८ मा ठूलो संकटमा परेको थियो। भ्यानकुभरमा हुवावेकी प्रमुख कार्यकारी मेङ वानझोउलाई अमेरिकाको अनुरोधमा पक्राउ गरेपछि बेइजिङ आक्रोशित बनेको थियो। त्यसको प्रतिक्रियामा चीनले दुई क्यानडाली नागरिकलाई जासुसीको आरोपमा पक्राउ गर्‍यो। यो घटनाले दुई देशबीचको कूटनीतिक सम्बन्ध निकै तल झरेको थियो। सन् २०२१ मा मेङ र ती दुई क्यानडाली नागरिक रिहा भए पनि सम्बन्धमा पूर्ण सुधार हुन सकेको थिएन।

यसपछि चीनले क्यानडाको आन्तरिक राजनीतिमा हस्तक्षेप गरेको आरोप पनि लाग्यो। यद्यपि विदेशी हस्तक्षेपबारे गरिएको सार्वजनिक अनुसन्धानले पछिल्ला संघीय निर्वाचनमा यसको प्रभाव सीमित रहेको निष्कर्ष निकालेको थियो। चीनले भने यस्ता आरोपहरू बारम्बार अस्वीकार गर्दै आएको छ। यस्ता पृष्ठभूमिका कारण क्यानडा–चीन सम्बन्ध पुनःस्थापित गर्न कार्नी सरकारलाई निकै सतर्क कूटनीति अपनाउनुपर्ने अवस्था छ।कार्नी सरकार चीनलाई “अन्तर्राष्ट्रिय नियम र मान्यताहरूलाई बेवास्ता गर्ने, बढ्दो रूपमा अव्यवस्थित विश्व शक्ति”का रूपमा हेर्छ। तर चीनको आकार, प्रभाव र विश्व अर्थतन्त्रमा रहेको भूमिकाका कारण केही क्षेत्रमा सहकार्य अपरिहार्य रहेको क्यानडाको बुझाइ छ। यही यथार्थपरक दृष्टिकोणका साथ कार्नी चीनसँग संवाद गर्न लागेका हुन्। वरिष्ठ अधिकारीहरूका अनुसार यो भ्रमण क्यानडाको चीनप्रतिको दृष्टिकोणमा परिवर्तन होइन, बरु आर्थिक आवश्यकताले निर्देशित व्यवहारिक कदम हो।यस भ्रमणको एउटा प्रमुख उद्देश्य चिनियाँ बजारमा क्यानडाली कृषि उत्पादनमाथि लगाइएका कर घटाउनु वा हटाउनु हो। विशेषगरी क्यानोलामा लगाइएको चिनियाँ करका कारण क्यानडाका प्रेरी प्रान्तका किसानहरू गम्भीर रूपमा प्रभावित भएका छन्। चीनले गत वर्ष यी कृषि करहरू लगाएको थियो, जसलाई क्यानडाले सन् २०२४ मा चिनियाँ विद्युतीय सवारीसाधन (ईभी) मा लगाएको करको बदला भनेर हेरिएको छ। ती करहरू अमेरिकी नीतिसँग मेल खाने गरी लगाइएका थिए।

चिनियाँ सरकारी अखबार ग्लोबल टाइम्सले यस विषयमा क्यानडाली किसानहरूको असन्तुष्टि उल्लेख गर्दै क्यानडाले “अन्धाधुन्ध रूपमा अमेरिका पछ्याउँदा तिर्नुपरेको मूल्य” भनेको छ। चीनले स्पष्ट रूपमा क्यानडालाई ईभीमा लगाइएका कर हटाउन दबाब दिइरहेको संकेत पनि गरेको छ। यदि कार्नीले क्यानोलासम्बन्धी करमा राहत ल्याउन सके भने त्यो भ्रमणको ठोस उपलब्धि मानिनेछ।चीनका लागि पनि क्यानडा महत्वपूर्ण साझेदार हो। सन् २०२४ मा दुई देशबीचको व्यापार करिब ११८ अर्ब अमेरिकी डलर बराबर पुगेको थियो। अझ महत्वपूर्ण कुरा, क्यानडा अमेरिका छेउमै रहेको देश भएकाले चीनले त्यहाँ आफ्नो प्रभाव बढाउन चाहेको देखिन्छ। यदि राष्ट्रपति सी जिनपिङले कार्नीसँग ठोस सम्झौता गर्न सके भने त्यसले चीनको कूटनीतिक हैसियत बलियो बनाउनेछ। यही कारण ग्लोबल टाइम्सले क्यानडालाई अमेरिकाबाट अलग स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति अपनाउन र “रणनीतिक स्वायत्तता” प्रयोग गर्न आह्वान गरेको छ।

तर यस भ्रमणको सबैभन्दा ठूलो अनिश्चितता भनेको अमेरिकाको प्रतिक्रिया हो। क्यानडाको अर्थतन्त्र अमेरिकी करका कारण पहिल्यै दबाबमा छ र ती कर हटाउने वार्ता हाल रोकिएको अवस्थामा छ। यसै वर्ष क्यानडा, अमेरिका र मेक्सिकोबीच दीर्घकालीन उत्तर अमेरिकी स्वतन्त्र व्यापार सम्झौताको पुनरावलोकन हुने तयारी छ, जसले क्यानडालाई ट्रम्पका व्यापक कर नीतिबाट केही हदसम्म जोगाएको छ। यस्तो संवेदनशील समयमा चीनसँग नजिकिँदा अमेरिका कति असहज हुन्छ भन्ने प्रश्न उठिरहेको छ।पूर्व क्यानडाली कूटनीतिज्ञ कोलिन रोबर्टसनका अनुसार अमेरिका क्यानडा–चीन सम्बन्धलाई “धेरै नजिकबाट” नियालिरहेको छ। तर उनले क्यानडाले आफ्ना उद्देश्यबारे अमेरिकालाई जानकारी दिइरहेको र अन्ततः क्यानडाले आफ्नै राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकतामा राख्ने बताएका छन्। उनका शब्दमा, “दशकौँपछि पहिलोपटक क्यानडा–चीन सम्बन्ध यथार्थपरक ढंगले अघि बढ्दैछ। यदि दुवै पक्षले आफ्ना सीमा र रातो रेखा बुझ्न सके भने सम्बन्ध अझ स्वस्थ हुन सक्छ।”यसरी, प्रधानमन्त्री कार्नीको चीन भ्रमण क्यानडाका लागि कूटनीतिक, आर्थिक र रणनीतिक हिसाबले अत्यन्तै महत्वपूर्ण बनेको छ। अमेरिका र चीनबीचको शक्ति सन्तुलनको बीचमा उभिएको क्यानडाले अब आफ्नो स्वतन्त्र आर्थिक मार्ग कसरी तय गर्छ भन्ने कुरा यो भ्रमणको परिणामले धेरै हदसम्म निर्धारण गर्नेछ।