अमेरिका र इजरायलले इरानविरुद्ध युद्ध सुरु गरेको तीन महिनाभन्दा बढी समयपछि अमेरिकी सरकार र इरानी नेतृत्वबीच दीर्घकालीन रूपमा शत्रुता अन्त्य गर्ने उद्देश्यले एक रूपरेखा सम्झौतामा सहमति भएको छ।मध्यपूर्वको संकटका कारण विश्वव्यापी तेल मूल्यमा ठूलो वृद्धि भएको थियो, किनकि यस द्वन्द्वले तेल, तरल प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) तथा अन्य अत्यावश्यक वस्तुहरूको ढुवानी हुने विश्वकै महत्वपूर्ण समुद्री मार्गमध्ये एक होर्मुज जलडमरूलाई प्रभावकारी रूपमा बन्द गरिदिएको थियो। यसले विश्वव्यापी आपूर्तिमा अवरोध सिर्जना गरेको थियो।विज्ञहरूका अनुसार जलडमरू पुनः पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आउन समय लाग्नेछ र युद्धको असर अझै केही महिनासम्म विश्व अर्थतन्त्रमा देखिन सक्छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प ले सम्झौताको स्वागत गर्दै सामाजिक सञ्जालमा “तेल बग्न देऊ” भन्दै सन्देश दिएका थिए। उनले सम्झौताअन्तर्गत होर्मुज जलडमरूलाई पुनः व्यावसायिक जहाजका लागि खोलिने बताएका थिए।सोमबार उनले “तेल बोकेका जहाजहरू जलडमरूबाट बाहिरिन थालेका छन्” भन्दै मार्ग सुरक्षित रहेको दाबी गरे।तर जहाजहरूको गतिविधि निगरानी गर्ने तथ्याङ्कले जलडमरूमा जहाज आवागमन अझै न्यून रहेको देखाएको छ।जहाज निगरानी संस्था मरिन ट्राफिक का अनुसार आइतबारदेखि हालसम्म केवल दुई जहाज मात्र जलडमरू पार गरेर बाहिरिएका छन्—एक थोक मालवाहक जहाज र एक तेल ट्यांकर।फेब्रुअरी २८ देखि अधिकांश जहाजका लागि जलडमरू बन्दजस्तै थियो। इरानसँग मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध भएका सीमित जहाजहरूलाई मात्र आवतजावतको अनुमति दिइएको थियो।सयौं जहाज खाडी क्षेत्रमा रोकिएका थिए। समुद्री बारुद र ड्रोन आक्रमणको जोखिमका कारण चालक दलका लागि यात्रा अत्यन्त जोखिमपूर्ण बनेको थियो।अर्थशास्त्र अनुसन्धान संस्था क्यापिटल इकोनोमिक्स का प्रमुख अर्थशास्त्री नील शियरिङ ले यो सम्झौता अस्थायी युद्धविराम मात्र हो कि दिगो समाधान हो भन्ने अझै स्पष्ट नभएको बताएका छन्।उनका अनुसार तेलको प्रवाह युद्धअघि जस्तै अवस्थामा फर्किन केही समय लाग्नेछ। जहाजहरू गलत स्थानमा फसेका छन्, तेल प्रशोधन केन्द्रहरू पूर्ण क्षमतामा फर्किन बाँकी छन् र बीमासम्बन्धी समस्या पनि यथावत् छन्।

सामान्य अवस्थामा विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल तथा एलएनजी आपूर्ति होर्मुज जलडमरूमार्फत हुने गर्छ।द्वन्द्वका कारण यातायात अवरुद्ध भएपछि तेलको मूल्य आकाशिएको थियो। त्यसको असर पेट्रोल, डिजेल र हवाई इन्धनको मूल्यमा समेत परेको थियो।युद्धको क्रममा ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल करिब १२० अमेरिकी डलरसम्म पुगेको थियो। युद्धअघि यसको मूल्य ७० डलरभन्दा कम थियो।सम्झौताको समाचार सार्वजनिक भएपछि मूल्य घटेर ८३.५५ डलर प्रति ब्यारेलमा झरेको छ।ऊर्जा तथा कृषि वित्तीय संस्था राबोबैंक की वरिष्ठ ऊर्जा रणनीतिकार फ्लोरेन्स श्मिट का अनुसार सम्झौतामा औपचारिक हस्ताक्षर नभएसम्म बजारमा तीव्र उतारचढाव जारी रहन सक्छ।उनले दुवै पक्षले अझै केही महत्वपूर्ण विषयमा स्पष्ट सहमति नजनाएकाले अनिश्चितता बाँकी रहेको बताइन्।उनका अनुसार यदि पूर्ण शान्ति सम्झौता भयो भने वर्षको अन्त्यसम्म तेल बजार सामान्य अवस्थामा फर्किन सक्छ। सामान्य अवस्था भन्नाले दैनिक २६ वटा कच्चा तेल बोकेका ट्यांकरहरू पुनः जलडमरू पार गर्ने अवस्था हो।

मल (रासायनिक उर्वरक) को आपूर्ति सामान्य अवस्थामा फर्किएमा विश्व खाद्य मूल्यमा पनि राहत आउन सक्छ।तेल तथा प्राकृतिक ग्याससँग सम्बन्धित उत्पादन भएकाले युद्धका क्रममा मलको मूल्य अत्यधिक बढेको थियो, जसले किसानहरूलाई थप आर्थिक दबाबमा पारेको थियो।विश्वकै प्रमुख मल तथा कृषि कम्पनीमध्ये एक यारा इन्टरनेसनल ले स्थिति अझै अनिश्चित रहेको जनाएको छ। कम्पनीका अनुसार किसानहरूलाई छोटो अवधिमा विशेष सहयोग आवश्यक पर्न सक्छ।लगानी व्यवस्थापन संस्था क्विल्टर चेभियट का ऊर्जा विश्लेषक माउरिजियो कारुली का अनुसार युद्धविरामले मल बजारमा परेको तत्कालीन दबाब कम गर्न मद्दत गर्नेछ, तर यसको प्रभाव तुरुन्तै देखिने छैन।उनका अनुसार विश्व व्यापार हुने मलको झन्डै एकतिहाइ हिस्सा तथा नाइट्रोजन आधारित मल उत्पादनका लागि आवश्यक ठूलो परिमाणको प्राकृतिक ग्यास होर्मुज जलडमरूमार्फत ढुवानी हुने गर्दछ।धेरै देशमा खेतीको मौसम सुरु भइसकेकाले मल आपूर्ति पुनः सामान्य भए पनि केही बालीका लागि ढिलो हुन सक्ने र त्यसले खाद्य उत्पादनमा असर पार्न सक्ने उनको भनाइ छ।

इरान युद्धले विश्वभरका अर्थतन्त्रलाई प्रभावित गरेको छ। ऊर्जा मूल्य बढ्दा इन्धन महँगिएको थियो, जसले मुद्रास्फीति बढाएको थियो।मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्न विभिन्न देशका केन्द्रीय बैंकहरूलाई ब्याजदर बढाउने दबाब परेको थियो।बेलायतको केन्द्रीय बैंक बैंक अफ इङ्गल्यान्ड ले युद्धअघि ब्याजदर घटाउने अपेक्षा गरिएको थियो। तर ऊर्जा मूल्य बढेपछि ती अनुमानहरू परिवर्तन भएका थिए।लगानी संस्था एजे बेल का लगानी निर्देशक रस मोल्ड का अनुसार अहिले बजारले ब्याजदर बढ्ने सम्भावना पहिलेको तुलनामा निकै कम आँकेको छ।उनले भनेका छन् कि यसले कम्पनीहरूलाई नयाँ कर्मचारी भर्ना गर्न, उपभोक्ताहरूलाई खर्च बढाउन तथा सुस्त बनेको घरजग्गा बजारलाई पुनः सक्रिय बनाउन मद्दत गर्न सक्छ।अमेरिका र इरानबीच भएको यो सम्भावित शान्ति सम्झौताले विश्व अर्थतन्त्रलाई राहत दिने संकेत देखिएको छ। तर होर्मुज जलडमरू पूर्ण रूपमा सुरक्षित र नियमित सञ्चालनमा नआएसम्म तथा ऊर्जा पूर्वाधार पुनःस्थापित नभएसम्म तेल, मल र खाद्य बजारमा अनिश्चितता कायम रहने विज्ञहरूको चेतावनी छ। यदि सम्झौता सफलतापूर्वक कार्यान्वयन भयो भने वर्षको अन्त्यसम्म विश्व बजार क्रमशः स्थिर अवस्थामा फर्किन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।