चुनौतीको बीचमा पुटिनको दिल्ली आगमन

रूसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन करिब चार वर्षअघि युक्रेनमाथि पूर्ण–स्तरको आक्रमण आरम्भ भएपछि पहिलो पटक भारतको आधिकारिक भ्रमणका लागि बिहीबार नयाँ दिल्ली आइपुग्दै छन्, जुन केवल ३० घण्टाको तीव्र राजनीतिक यात्रा भए पनि यसले वर्तमान विश्व कूटनीतिमा निकै महत्वपूर्ण संकेतहरू दिएको छ। पुटिनको यो भ्रमण त्यतिबेला भएको हो जब अमेरिकासहित पश्चिमी मुलुकहरू युक्रेन युद्ध अन्त्यका लागि चलाइरहेको कूटनीतिक पहल स्थगित जस्तै देखिन थालेको छ, र तनावको केन्द्रबिन्दुमा रहेका रूस–पश्चिम सम्बन्ध झन् जटिल बन्दै गइरहेका छन्। विशेषतः, रूसद्वारा २०२२ मा आरम्भ गरिएको युद्धले विश्व राजनीतिमा गहिरो विभाजन ल्याएको छ, जसका कारण धेरै राष्ट्रहरू औपचारिक वा अनौपचारिक रूपमा युक्रेन वा रूसको पक्षमा उभिन बाध्य भएका छन्। भारतले भने आफ्नो ऐतिहासिक कूटनीतिक परम्पराअनुसार युद्धकालभर “रणनीतिक स्वतन्त्रता” को नीति जारी राख्दै तटस्थता प्रदर्शन गरेको छ, तर पश्चिमी राष्ट्रहरू, खासगरी संयुक्त राज्य अमेरिका, भारत–रूस सम्बन्धप्रति चासो तथा असन्तुष्टि दुवै व्यक्त गर्दै आएका छन्। हालै अमेरिकाले भारतसँगका केही व्यापारिक सम्झौताहरूमा कडाइ गर्दै अतिरिक्त ट्यारिफ घोषणा गर्नुका साथै पुराना रक्षा सम्बन्ध ne तानातानको विषय उठाउँदै रूससँगको भारतको विशिष्ट निकटतालाई आक्रोशका साथ हेरिरहेकाले वातावरण अझ संवेदनशील बन्दै गएको छ।

यसैबीच पुटिनको छोटो तर महत्वपूर्ण दिल्ली यात्रा अमेरिका–भारत सम्बन्धमा देखिएको चिसोपनसँग प्रत्यक्षरूपमा मेल खाने गरी आएको छ। अमेरिकाले भारतमाथि रूससँगको व्यापार विशेषतः कच्चा पेट्रोलियम–विशेष रूपले युक्रेन युद्ध शुरू भएपछि झनै तीव्र गतिमा बढेको–का कारण चेतावनी मात्र होइन, सम्भावित प्रतिबन्धको संकेत पनि दिएको छ। भारतले युक्रेन युद्धका बीच विश्वबजारमा रूसले दिएको ठूलो मूल्य–छूटका कारण रूसी कच्चा तेलको आयात व्यापक रूपमा बढाएको छ, जसले भारतको ऊर्जा सुरक्षामा राहत त दिएको छ, तर पश्चिमी मुलुकहरूको आलोचना पनि आकर्षित गरेको छ। यस्तै समयमा पुटिनले भारतसँगको दीर्घकालीन कूटनीतिक तथा आर्थिक साझेदारीलाई बलियो बनाउने संकेत दिँदै उच्चस्तरीय वार्ता गर्न लागेको घटनाक्रमले दक्षिण एसियाली भू–राजनीति पुनः चर्किने अनुमान गरिँदै छ। भारतका लागि रूस केवल ऊर्जा आपूर्तिकर्ता मात्र होइन, ऐतिहासिक रूपमा मुख्य रक्षा साझेदार पनि हो। भारतीय सैनिक उपकरणको करिब ६० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा सोभियत वा रूसी मूलको रहेको पृष्ठभूमिमा भारत रूसी समर्थनबाट पूर्णतः टाढिन सक्दैन, जुन तथ्य वाशिङ्टनलाई चित्त बुझ्ने विषय कहिल्यै बनेको छैन।

पुटिनको यो छिटो यात्रा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसँगको द्विपक्षीय शिखर वार्तामा केन्द्रित हुनेछ, जहाँ ऊर्जा सहयोग, रक्षा उत्पादन, भू–राजनीतिक समन्वय र परिवर्तित विश्व व्यवस्थामा दुवै देशको भूमिकाबारे विस्तृत छलफल हुने अपेक्षा गरिएको छ। साथै, रूसलाई चीनसँग अत्यधिक निर्भरता घटाउन अन्य साझेदार खोजिरहनु परेको वर्तमान अवस्थामा भारत उसको सबैभन्दा विश्वसनीय एँकरका रूपमा देखिन्छ। चीनसँगको सम्बन्ध गाढिँदै जाँदा रूसले चीन–केन्द्रित अफ–एशिया ध्रुवमा मात्र आश्रित हुन नचाहने दृष्टिकोण राखेको विश्लेषकहरूले बताउँदै आएका छन्। त्यसैले भारत, जससँग रूसको दशकौँ लामो कूटनीतिक र रक्षा सम्बन्ध रहेको छ, पुटिनका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण साथी बन्न पुग्छ। यता भारतका लागि पनि रूसले संयुक्त राष्ट्रसंघ सुरक्षा परिषद् लगायत अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा निरन्तर कूटनीतिक समर्थन दिंदै आएको पृष्ठभूमि नयाँ दिल्लीले बिर्सन सक्दैन। भारत आफ्नो रणनीतिक स्वतन्त्रता कायम राख्दै कुनै पनि शक्तिसँग बराबरी दूरीको नीति अपनाउने दाबी गर्दै आएको छ, तर वास्तविक राजनीतिक समीकरणले उसलाई निरन्तर दुवैतर्फबाट दबाबमा राखिरहेको छ—एकातिर पश्चिमी मुलुकहरूको आर्थिक तथा प्रविधिक सहकार्य आवश्यक छ भने अर्कोतर्फ रक्षा र ऊर्जा सुरक्षामा रूस अपरिहार्य साझेदार बनेको छ।

साथै, हालै भारत–अमेरिका सम्बन्धमा आएको तनावले यस भ्रमणलाई झनै महत्व दिएको छ। अमेरिकाले दक्षिण एसियामा चीनको प्रभाव रोक्न भारतलाई आफ्नो प्रमुख क्षेत्रीय साझेदारका रूपमा हेर्दै आए पनि व्यापार, मानवअधिकार, रूससँगको सम्बन्ध लगायतका विषयमा दुई देशबीच बारम्बार असन्तुष्टि सतहमा आउने गरेको छ। यही पृष्ठभूमिमा अमेरिकाले लगानी तथा व्यापारमा थप कडाइ गर्दै भारतलाई ‘कूटनीतिक दबाब’ दिएको मूल्यांकन गरिन्छ। तर यी सबै विवादका बाबजुद भारतले आफ्नो दीर्घकालीन कूटनीतिक केन्द्रबिन्दु बदल्न तयार देखिँदैन, बरु सन्तुलन कसरी कायम राख्ने भन्ने रणनीतिक प्रश्नमा केन्द्रित छ। पुटिन–मोदी वार्ताले यही सन्तुलन कसरी अघि बढ्छ भन्ने संकेत दिनेछ।

कुल मिलाएर हेर्दा, पुटिनको यो ३० घण्टे भारत भ्रमण केवल एक औपचारिक शिष्टाचार भेटघाट नभई—विश्वव्यापी शक्ति–समीकरण, युक्रेन युद्धको अनिश्चित भविष्य, अमेरिकी कूटनीतिक दबाब र भारत–रूस ऐतिहासिक साझेदारीको भविष्यबीच बसेको एक बहुआयामिक राजनीतिक क्षणका रूपमा प्रस्तुत भएको छ। इतिहासका जवाफहरू भन्दा धेरै प्रश्न बोकेको यो भ्रमणले दक्षिण एसियाली भू–राजनीतिक परिवेशमा आगामी महिनाहरूमा देखिने ठूला परिवर्तनहरूको संकेत पनि दिन सक्छ। भारतले रणनीतिक स्वतन्त्रताको आफ्नो पहिचान जोगाउने प्रयास गर्दै रूस र अमेरिका दुबैलाई सन्तुलित रूपमा व्यवस्थापन गर्ने चुनौती स्वीकार गर्नुपर्नेछ, र यही चुनौतीको बीचमा पुटिनको दिल्ली आगमनले कूटनीतिक मैदानलाई निकै तातिएको बनाएको छ।!