नास्टले शिक्षकहरूलाई एआई तालिम : पठनपाठनमा प्रविधिको क्रान्ति सुरु

काठमाडौं। नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा–प्रतिष्ठान (नास्ट) ले शिक्षकहरूको क्षमता अभिवृद्धिका लागि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) समावेश तालिम कार्यक्रम सुरु गरेको छ। यो तालिमले पठनपाठनमा नवीनतम प्रविधिको प्रयोगमार्फत विद्यार्थीहरूलाई गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्ने लक्ष्य राखेको छ। नास्टको विज्ञान तथा प्रविधि सूचना प्रणाली केन्द्रअन्तर्गत रहेको सूचना पहुँच केन्द्रले यो अभियान थालेको हो। देशभरका सयौं शिक्षकहरूलाई लक्षित यो तालिमले नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई डिजिटल युगसँग जोड्ने अपेक्षा गरिएको छ। नास्टका उपकुलपति डा. सुरेशराज सुवेदीले भने, “एआईले शिक्षालाई व्यक्तिगत र प्रभावकारी बनाउँछ। यो तालिमले शिक्षकहरूलाई प्रविधिसँग परिचित गराई विद्यार्थीको भविष्य उज्ज्वल बनाउनेछ।”

यो तालिमको पृष्ठभूमि नेपालको शिक्षा प्रणालीमा प्रविधिको अभाव हो। राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डका अनुसार, सन् २०२४ मा ४०% भन्दा बढी विद्यार्थीहरूले आधारभूत विज्ञान र प्रविधिमा कमजोर नतिजा ल्याएका थिए। महामारीपछि अनलाइन कक्षाको प्रयोग बढे पनि, शिक्षकहरूको प्राविधिक सीपको कमीले प्रभावकारी हुन सकेन। नास्टले यो कमी पूरा गर्न एआई–आधारित उपकरणहरू जस्तै च्याटजीपीटी, गूगल जेमिनी र क्यानभाजस्ता टुल्सको प्रयोग सिकाउने छ। तालिममा पाठ योजना तयारी, व्यक्तिगत सिकाइ मोडेल, स्वचालित मूल्याङ्कन र डाटा विश्लेषणका विषयहरू समावेश छन्। पहिलो चरणमा काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरका २०० शिक्षकहरूलाई तालिम दिइँदैछ। केन्द्रका निर्देशक डा. विद्या भट्टराईका अनुसार, “एआईले एक शिक्षकले सयौं विद्यार्थीलाई अलग–अलग स्तरमा सिकाउन सक्छ। हामीले व्यावहारिक सत्र राखेर तुरुन्तै प्रयोग गर्न सक्षम बनाउनेछौं।”

नेपालमा एआई शिक्षा क्रान्तिको यो पहिलो ठूलो प्रयास हो। विश्व बैंकको एक रिपोर्टअनुसार, दक्षिण एसियामा ६०% शिक्षकहरू प्रविधिसँग अपरिचित छन्, जसले विद्यार्थीको वैश्विक प्रतिस्पर्धात्मकता घटाएको छ। नास्टको यो तालिमले त्यसलाई चुनौती दिन्छ। उदाहरणका लागि, एआईले कठिन विषयहरूमा एनिमेसन, भर्चुअल ल्याब र अन्तर्क्रियात्मक क्विज बनाउन सक्छ। एक शिक्षकले भने, “पहिले पढाउन घण्टौं लाग्थ्यो, अब एआईले १० मिनेटमै तयार पार्छ।” तालिममा सहभागी एक शिक्षिका अनुसार, “योले हामीलाई सुपरहिरो बनाउँछ। ग्रामीण क्षेत्रका विद्यार्थीहरू पनि उच्च गुणस्तरको शिक्षा पाउनेछन्।” नास्टले यो तालिमलाई राष्ट्रिय रूपमा विस्तार गर्ने योजना बनाएको छ। प्रदेशस्तरीय कार्यशालामार्फत ५० हजार शिक्षकलाई एक वर्षभित्र समेट्ने लक्ष्य छ। यसका लागि शिक्षा मन्त्रालयसँग सहकार्य भइरहेको छ।

तर, चुनौतीहरू पनि छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा इन्टरनेट र कम्प्युटरको अभाव छ। नेपाल टेलिकमका अनुसार, ३५% गाउँपालिकामा ब्रोडब्यान्ड पुगेको छैन। नास्टले यो सम्बोधन गर्न अफलाइन एआई टुल्स र मोबाइल एप विकास गर्ने छ। गोप्यता र डाटा सुरक्षाको मुद्दा पनि उठेको छ। विशेषज्ञहरू भन्छन्, “एआई प्रयोग गर्दा विद्यार्थीको जानकारी सुरक्षित राख्न नीति चाहिन्छ।” तालिममा यी विषयहरू पनि समेटिएका छन्। शिक्षा सचिव वैकुण्ठ मणि पौडेलले भने, “यो तालिम राष्ट्रिय शिक्षा नीतिको आधार बन्नेछ। हामीले बजेट वृद्धि गरी प्रविधि पूर्वाधार बनाउनेछौं।” यसअघि नास्टले कोभिडकालमा अनलाइन विज्ञान कक्षा सञ्चालन गरेको थियो, जसमा १ लाखभन्दा बढी सहभागिता थियो।

यो तालिमले नेपालको युवा पुस्तालाई वैश्विक बजारसँग जोड्नेछ। सन् २०३० सम्म १० लाख रोजगारी सिर्जना गर्ने लक्ष्यमा एआई शिक्षित विद्यार्थीहरू मुख्य हुनेछन्। अमेरिका र भारतमा एआई शिक्षकहरूको माग ३०% ले बढेको छ। नेपालमा पनि स्टार्टअपहरू जस्तै फुडमाण्डु र खल्तीले एआई प्रयोग गरेर सफलता पाएका छन्। नास्टको यो कदमले स्कूल तहबाटै यस्तो संस्कृति बसाल्नेछ। अभिभावकहरू उत्साहित छन्। एक अभिभावकले भने, “हाम्रा छोराछोरीहरू अब सिंगापुर वा सिलिकन भ्यालीसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्नेछन्।” तर, सफलताका लागि निरन्तरता आवश्यक छ। तालिमपछि अनुगमन र प्रमाणीकरण प्रणाली चाहिन्छ। नास्टले यसका लागि राष्ट्रिय एआई शिक्षा फोरम गठन गर्ने छ।

यो अभियानले नेपालको शिक्षा क्रान्तिको नयाँ अध्याय सुरु गरेको छ। जेन जेड पुस्ताले प्रविधिमा आधारित शिक्षा मागिरहेका बेला नास्टको यो कदम समयोचित छ। यदि यो विस्तार भयो भने, नेपाल दक्षिण एसियाकै डिजिटल शिक्षा हब बन्न सक्छ। सरकार, निजी क्षेत्र र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूको सहयोगले यो सपना साकार हुनेछ। शिक्षकहरूको हातमा एआईको जादु छ भने विद्यार्थीहरूको भविष्य उज्ज्वल छ। नास्टको यो पहलले देशको बौद्धिक पूँजी बढाउने निश्चित छ। अब तालिमका फलहरू स्कूलहरूमा देखिन थाल्नेछन्।