इरान–अमेरिका युद्धमा चीन किन मौन छ?

इरानसँगको गहिरो ऊर्जा सम्बन्ध अहिले धेरै वर्षयतिकै कडा ध्यानको केन्द्रबिन्दुमा छ। अमेरिकी र इजरायली हवाई आक्रमणले तेहरानलाई खुला प्रतिरोधमा धकेलेको छ र चीनको अर्थतन्त्रलाई चलाउने तेल आपूर्ति मार्गहरूमा संकट उत्पन्न गर्ने खतरामा पारेको छ।बेइजिङले आक्रमणको निन्दा गर्दै संघर्ष बन्दको माग गरेको छ। तर यसले आफ्नो ऊर्जा आपूर्तिमा खतरा पर्ने आर्थिक प्रतिबन्धको कदम चाल्ने काम रोकिराखेको छ।फेब्रुअरी २८ को बिहान पूर्व अमेरिका र इजरायलले तेहरान, इस्फाहान र क़ोममा इरानी आणविक सुविधा, मिसाइल अड्डा र नेतृत्वका कम्पाउन्डमा समन्वित हवाई हमला सञ्चालन गरेका थिए। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यस आक्रमणलाई "अपरेशन एपिक फ्युरी" भनेर नाम दिँदै यसलाई महिनौँको बन्द भएको आणविक वार्ता र बढ्दो क्षेत्रीय तनावको निर्णायक जवाफको रूपमा प्रस्तुत गरे।इजरायलको समानान्तर अभियान, "रोरिङ लायन,"ले इरानका ब्यालेस्टिक मिसाइल क्षमता र वरिष्ठ कमाण्ड संरचनालाई कमजोर पार्नेमा केन्द्रित थियो।इरानले यसको प्रत्युत्तरमा इजरायल र गल्फ क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य ठाँउहरूमा ब्यालेस्टिक मिसाइल बर्साएको थियो, जसमा संयुक्त अरब इमिरेट्स, कतार, बहराइन, कुवेत र जोर्डनका साइटहरू समेत थिए। दुबईमा विस्फोट रिपोर्ट गरिएको थियो। यसका कारण हवाई मार्ग बन्द र क्षेत्रीय यात्रा अवरुद्ध भएको थियो।

चीनका लागि यो संकट कुनै परिकल्पना मात्र होइन।बेइजिङले इरानको ८० प्रतिशतभन्दा बढी तेल आयात गर्छ। २०२५ मा यो करिब १.३८ मिलियन ब्यारेल प्रतिदिन थियो, जुन चीनको कुल समुद्री कच्चा तेल आयातको लगभग १३–१४ प्रतिशत बनाउँछ। जोखिम धेरै भए तापनि चीनका दुई ठूला आपूर्तिकर्ता अझै रूस र साउदी अरेबिया नै छन्। संकट बढेपछि चीनका रिफाइनरीहरूले इरानी तेलको खरिद थोरै घटाएर छुटको आधारमा रूसी तेलमा भरोसा बढाएका छन्।एभेलन इन्टेलिजेन्सका सह-संस्थापक बलाकृष्णनले भने, "तेहरानको प्रत्युत्तर ऐतिहासिक रणनीतिक भूल हो।" उनका अनुसार इरान केवल सशक्त सैन्य गठबन्धनसँग जुधिरहेको छैन; यो "चीनको ऊर्जा र भूराजनीतिक संरचनामा आफ्नो प्रमुख भूमिका जोखिममा पार्दैछ।"

इरानसँगको २५ वर्षे सहकार्य सम्झौताले ऊर्जा, पूर्वाधार र बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभसँग सम्बन्धित यातायात मार्गहरू समेट्छ। छूटको आधारमा इरानी कच्चा तेल चीनले पश्चिमी प्रतिबन्धका बाबजुद नियमित आपूर्ति सुनिश्चित गर्ने माध्यम पाएको थियो।बलाकृष्णनका अनुसार, इरानले गल्फ अरब देशहरूमा अमेरिकी ठाँउहरूलाई लक्षित गरेर मिसाइल आक्रमण गरेकोले रणनीतिक रूपमा फिर्ता लागेको छ। "अमेरिकी–इजरायल अक्षतर्फ क्षेत्रीय संरेखण बढाउँदा इरानले सम्भावित तटस्थ पक्षलाई अलग गराएको छ।" यसले इरानको कूटनीतिक स्थान सानो बनाउँछ र चीनको क्षेत्रीय सन्तुलन प्रयासलाई जटिल बनाउँछ।

बेइजिङका लागि सबैभन्दा खतरनाक कुरा हो हर्मुज स्ट्रेट। चीनको तेल आयातको करिब ४४ प्रतिशत मध्यपूर्वबाट आउँछ। यस संकटकालीन बन्द वा गम्भीर अवरोधले केवल इरानको आपूर्ति हिस्सा मात्र होइन, सम्पूर्ण क्षेत्रीय आपूर्ति प्रणालीमा ठूलो धक्का पुर्‍याउँछ।बलाकृष्णनले चेतावनी दिए, "हर्मुज बन्द वा गम्भीर अवरोधले बेइजिङमा ठुलो झटका पुर्‍याउँछ," र तेल मूल्य १००–१३५ डलर प्रति ब्यारेलसम्म पुग्न सक्छ। यस्तो मूल्य वृद्धिले चीनको उद्योग र आर्थिक लक्ष्यहरूमा दबाब सिर्जना गर्नेछ।

चीन–इरान सम्बन्धमा असमानता स्पष्ट देखिन्छ। बलाकृष्णनका अनुसार, "इरानलाई चीन भन्दा बढी आवश्यक छ," किनभने बेइजिङ इरानी कच्चा तेलको धेरै भाग उपभोग गर्छ। यस असमानताले चीनलाई मौन तर प्रभावकारी रूपमा तनाव कम गर्न र दीर्घकालीन ऊर्जा तथा पूर्वाधार हित सुरक्षित गर्न अवसर दिन्छ।कमजोर र बढी अलग्गिएको इरान अझ चीनको पूँजी, प्रविधि र कूटनीतिक समर्थनमा निर्भर हुन सक्छ। तर यो लाभ केवल तब लागू हुन्छ जब संघर्ष क्षेत्रव्यापी विनाश वा आपूर्ति मार्गमा ठूलो संकटमा नफैलियोस्।हालका लागि, चीनले युद्धको निन्दा गर्दै, इरान, रूस र गल्फबाट आयात सन्तुलन गर्दै, आफ्नो रणनीतिक साझेदारको मूल्याङ्कन गरिरहेको छ।