काठमाडौं महानगरले नयाँ धाराहरूको पुनरुत्थान गर्दै

काठमाडौं उपत्यका, नेपालको राजधानी र सांस्कृतिक मुटु, प्राचीन कालदेखि नै जल प्रबन्धनको उत्कृष्ट उदाहरण बनेको छ। लिच्छवि र मल्ल कालमा निर्माण गरिएका हिटि (ढुंगेधारा), पोखरी र कुवाहरूले उपत्यकाका बासिन्दाहरूलाई वर्षभरि स्वच्छ पानी उपलब्ध गराउँथे। यी परम्परागत जल स्रोतहरूले न केवल पिउने पानीको व्यवस्था गरेका थिए, बरु वर्षाको पानी भण्डारण गरी भूगर्भ जलस्तर कायम राख्न पनि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्थे। तर, आधुनिक शहरीकरणको दौडमा यी धाराहरू सुक्दै गए। अन्धाधुन्ध निर्माण, फोहोर मैलाको दुरुपयोग र भूगर्भबाट अत्यधिक पानी निकाल्ने प्रवृतिले काठमाडौंका सयौं हिटिहरू मृतप्राय: भए। आज काठमाडौं महानगरपालिकाले (केएमसी) यी नयाँ धाराहरूको पुनरुत्थान गर्ने अभियान चलाएको छ, जसले उपत्यकाको जल संकट सम्बोधन गर्नुका साथै सांस्कृतिक धरोहर पनि जोगाउने अपेक्षा गरिएको छ।

काठमाडौं महानगरपालिकाले हालै 'इखा पोखरी'को पुनर्निर्माण सुरु गरेको छ, जुन लिच्छवि कालको प्राचीन जलाशय हो। यो पोखरी चित्रपाटी क्षेत्रमा अवस्थित छ र पहिले इखनारायण मन्दिर नजिकैको मुख्य जल स्रोत थियो। महानगरका मेयर बालेन्द्र शाहका अनुसार, यो परियोजना उपत्यकाका परम्परागत जल प्रणाली र धरोहर स्थलहरूलाई पुनर्जीवित गर्ने व्यापक पहलको हिस्सा हो। पुनर्निर्माणमा वर्षाको पानी सङ्कलन प्रणाली पनि समावेश गरिएको छ, जसले दिगो जल व्यवस्थापनमा योगदान दिनेछ। "यो प्रयासबाट हामी पानी चक्र, वातावरण र हाम्रो धरोहरसँग पुन: जोडिन्छौं। काठमाडौंमा पहिले फस्टाएको 'निलो परिदृश्य' लाई पुन:स्थापित गर्ने हाम्रो लक्ष्य हो," मेयर शाहले भनेका छन्। हालसम्म पोखरीबाट भूकम्पपछिको मलबे, खरपतवार र घरायसी फोहोर हटाइएको छ। उत्खननमा पुराना संरचनाहरू भेटिएका छन्, जसले यसको ऐतिहासिक महत्वलाई थप पुष्टि गर्छ। यो पोखरी मारुहिटि र कोहिटि जस्ता हिटिसँग जोडिएको छ, जसले उपत्यकाको जल चक्रलाई सन्तुलित राख्थ्यो।

यो अभियान केएमसीको मात्र नभई उपत्यकाका अन्य स्थानीय तहहरूको पनि साझा प्रयास हो। ललितपुर महानगरपालिकाले मण्डे हिटि र सिन्चा हिटि जस्ता प्राचीन धाराहरूलाई मूल रूपमा फर्काउने काम गरिरहेको छ। उनीहरूले सप्तपाताल पोखरीको पुनर्निर्माणमा रु. २ करोड बजेट विनियोजन गरेका छन्। यो पोखरी राजकुलोबाट पानी ल्याउने योजना छ, जसले सुक्दै गएका धाराहरूलाई पुन: जीवन्त बनाउनेछ। भक्तपुर नगरपालिकाले पनि भज्या पोखरीको परम्परागत शैलीमा पुनर्निर्माण गरेको छ। यी प्रयासहरूले देखाउँछन् कि स्थानीय तहहरूले मात्र नभई अदालतको आदेशले पनि यी जल स्रोतहरूको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिएको छ। सुप्रिम कोर्टले सप्तपाताल पोखरीलाई सार्वजनिक जग्गा घोषणा गरी यसको संरक्षणको निर्देशन दिएको थियो।

काठमाडौं उपत्यकामा पानीको संकट गम्भीर छ। मेलम्ची आयोजनाबाट पानी आउने अपेक्षा थियो, तर बाढी र प्राविधिक समस्या कारण यो असफल भयो। काठमाडौं उपत्यका खानेपानी लिमिटेड (केयूकेल) ले दैनिक ४१५ मिलियन लिटर पानीको माग पूरा गर्न सक्दैन। हाल उत्पादन वर्षामा १५० एमएलडी र सुक्खामा ९० एमएलडी मात्र छ। यसले गर्दा ७० प्रतिशत घरपरिवारले पाइपबाट पानी पाउँछन् तर पाँच दिनमा ९० मिनेट मात्र। बाँकीले ट्याङ्कर वा निजी स्रोतमा निर्भर छन्। प्राचीन हिटिहरूले यो कमी पूरा गर्न सक्छन्। २०१९ मा काठमाडौं पानी विकास बोर्डले ५७३ हिटि पहिचान गरेको थियो, जसमध्ये २२४ मात्र सक्रिय थिए। यिनीहरूबाट दैनिक २.४ एमएलडी पानी बग्थ्यो, जुन न्यून आय भएका परिवारका लागि मुख्य स्रोत हो।

परम्परागत जल प्रणालीको महत्व ऐतिहासिक मात्र नभई वैज्ञानिक पनि छ। छैटौं शताब्दीमा काठमाडौं विश्वकै एकमात्र शहर थियो जसले दिगो पिउने पानी प्रणाली विकास गरेको थियो। राजकुलो, हिटि र पोखरीहरूले गुरुत्वाकर्षणबाट पानी वितरण गर्थे, जसमा ऊर्जा खपत न्यून थियो। वर्षाको पानी भण्डारण गरी भूगर्भलाई रिचार्ज गर्ने यो प्रणालीले बाढी नियन्त्रण पनि गर्थ्यो। तर, शहरीकरणले १९५० देखि २०२१ सम्म जनसंख्या १३६२ प्रतिशत बढ्यो। यसले ७० प्रतिशत कृषि जमिन र पोखरीहरूलाई कंक्रिटले ढाक्यो। फोहोर र फ्लस्ड ट्याङ्कबाट प्रदूषण बढ्यो, जसले धाराहरू सुकायो। जलवायु परिवर्तनले हिमाली हिमनदी पग्लिने क्रम तीव्र हुँदा पनि उपत्यकामा पानीको अभाव बढ्यो।

केएमसीको पुनरुत्थान अभियानले यी समस्याको सम्बोधन गर्दैछ। कमल पोखरीको पुनर्निर्माणमा महानगरले २०२१ सम्म काम सम्पन्न गर्ने लक्ष्य राखेको थियो, जसमा कमल फूल आकारको फाउन्टेन र वर्षा सङ्कलन प्रणाली समावेश छ। तर, संरक्षणविद्हरूले कंक्रिटको अत्यधिक प्रयोगले प्राकृतिक प्रवाह बिग्रने चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। यस्तै रानी पोखरीको पुनर्निर्माणमा पनि गल्ती भयो, जसले पानीको प्राकृतिक स्रोतलाई हानि पुर्यायो। यी सिकाइबाट महानगरले अब विशेषज्ञहरूसँग सहकार्य गर्दैछ। डरहम विश्वविद्यालयको अध्ययनले पनि परम्परागत ज्ञान र आधुनिक विज्ञानको संयोजनले दिगो समाधान दिन्छ भन्ने देखाएको छ।

यो अभियानको सफलताका लागि नीतिगत हस्तक्षेप आवश्यक छ। हतारमा निर्माण रोक्ने, फोहोर व्यवस्थापनमा कडाइ गर्ने र स्रोत संरक्षण गर्ने कानुन लागू गर्नुपर्छ। महानगरले सार्वजनिक सहभागिता बढाउन जनचेतना अभियान चलाउन सक्छ। स्थानीय समुदायलाई पनि जिम्मेवार बनाउन तालिम दिन सकिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय दातृ निकायहरूले पनि यस्ता स्थानीय परियोजनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यदि यी कदम चालियो भने काठमाडौंका नयाँ धाराहरू पुन: बग्न थाल्छन्, जसले उपत्यकालाई जलवायु परिवर्तन र शहरी संकटबाट जोगाउँछ।

यो पुनरुत्थानले काठमाडौंको सांस्कृतिक पहिचान पनि मजबुत बनाउँछ। हिटि र पोखरीहरू हिन्दु-बौद्ध परम्पराका प्रतीक हुन्, जसमा दैनिक पूजा र सामाजिक भेला हुन्छ। बालकृष्ण सम र अरुणलाल अमात्य जस्ता संरक्षणविद्हरूले यसलाई 'उपत्यकाको पानी सम्पदा' भनेका छन्। यदि महानगरले यो गतिमा काम जारी राख्यो भने, काठमाडौं विश्वकै उत्कृष्ट दिगो शहर बन्न सक्छ। यो अभियानले हाम्रा पुर्खाहरूको बुद्धिमत्तालाई सम्मान गर्दै भविष्यका पुस्तालाई स्वच्छ पानीको उपहार दिन्छ!