प्रश्न सुन्न नसक्ने सत्ता कति लोकतान्त्रिक?

लोकतन्त्र प्रश्नबाट डराउने व्यवस्था होइन, प्रश्नबाट बलियो बन्ने व्यवस्था हो। प्रश्न लोकतन्त्रको शत्रु होइन, प्रश्न त त्यसको मेरुदण्ड हो। जहाँ प्रश्नलाई अपराध ठानिन्छ, जहाँ प्रश्न सोध्नेलाई ‘विरोधी’, ‘अराजक’ वा ‘एजेन्डावाला’ भनेर लेबल लगाइन्छ, त्यहाँ लोकतन्त्र मरेको हुन्छ-बाँचिरहेको जस्तो देखिए पनि। जनताले आफ्ना प्रतिनिधिसँग प्रश्न सोध्न पाउनु कुनै कृपा होइन, त्यो उनीहरूको जन्मसिद्ध अधिकार हो। प्रश्न सोध्नु सत्ता उल्ट्याउने षड्यन्त्र होइन, प्रश्न सोध्नु सत्तालाई सीमामा राख्ने लोकतान्त्रिक जिम्मेवारी हो। तर आजको नेपालमा, विशेषगरी काठमाडौँ महानगरपालिकामा, प्रश्नलाई सहन नसक्ने, आलोचनाबाट तर्सिने र असहज सवालबाट भाग्ने राजनीतिक चरित्र झन् स्पष्ट बन्दै गएको छ। र त्यसको केन्द्रमा छन्मे-यर बालेन शाह।

बालेन शाहलाई ‘नयाँ राजनीति’को अनुहार बनाइयो। पुराना दलहरूको असफलता, भ्रष्टाचार र निराशाबीच उनले आफूलाई ‘वैकल्पिक नेता’को रूपमा प्रस्तुत गरे। युवाहरूले उनलाई आफ्नो आक्रोशको प्रतिनिधि माने। सामाजिक सञ्जालले उनलाई ‘स्ट्रङ मेयर’, ‘नो ननसेन्स लिडर’ र ‘काम गरेर देखाउने मान्छे’को रूपमा महिमामण्डन गर्‍यो। तर इतिहास साक्षी छ-सत्ता पाउनेबित्तिकै सबैभन्दा पहिला परीक्षा हुन्छ, त्यो परीक्षा आलोचना सहने क्षमताको हुन्छ। त्यही परीक्षामा बालेन शाह लगातार असफल हुँदै गएका छन्।

हो, उनले केही काम गरेका छन्। सरसफाइमा कडाइ, डिजिटल प्रणालीको प्रयोग, अव्यवस्थित संरचनामाथि बल प्रयोग-यी सबै देखिने काम हुन्। तर लोकतन्त्र देखिने कामको मात्र हिसाब होइन। लोकतन्त्र अदृश्य मूल्यहरूको पनि व्यवस्था हो-संवेदनशीलता, जवाफदेहिता, संवाद र मानवीयता। शक्ति प्रयोग गर्न सबै सक्छन्। तर शक्ति प्रयोग गर्दा कमजोरको पक्षमा उभिनु नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा हो। यहीँ बालेन शाहको नेतृत्व नाङ्गिँदै जान्छ।

सिधा प्रश्न गरौँ—बालेन शाह किन प्रश्नबाट भाग्छन्? किन उनी आफ्नै शहरका गरिब, श्रमिक, सीमान्तकृत नागरिकसँग संवाद गर्न डराउँछन्? किन उनको महानगर प्रशासन शक्तिशाली देखिन्छ, तर मानवीय देखिँदैन? केही समयअघि काठमाडौँको सडकमा एउटा मधेसी साइकल चालकलाई कुटिएको, गाली गरिएको, अपमानित गरिएको दृश्य सार्वजनिक भयो। त्यो घटना कुनै ‘सानो गल्ती’ थिएन। त्यो घटना राज्यसत्ताको दम्भको प्रत्यक्ष उदाहरण थियो। एउटा सामान्य नागरिक-न पद, न पहुँच, न शक्ति-केवल आफ्नो श्रम बेचेर बाँच्न खोजिरहेको मानिसलाई सार्वजनिक ठाउँमा कुट्नु, उसको सामान खोस्नु, उसको आत्मसम्मान चकनाचुर पार्नु-यो सीधै राज्यद्वारा गरिएको हिंसा थियो।

तर त्यो घटनापछि सबैभन्दा ठूलो प्रश्न उठ्नुपर्ने ठाउँबाट-मेयरको कार्यालयबाट-पूर्ण मौनता आयो। न वक्तव्य, न माफी, न कारबाहीको घोषणा। त्यो मौनता कुनै ‘रणनीतिक चुप्पी’ थिएन, त्यो सत्ता अहंकार थियो। त्यो मौनता भन्नु थियो-“तिमी कमजोर छौ, तिम्रो पीडा महत्वहीन छ।” लोकतन्त्रमा मौनता कहिलेकाहीँ हिंसाभन्दा पनि खतरनाक हुन्छ। किनकि हिंसाले चोट देखाउँछ, तर मौनताले न्याय मर्छ।यही मौनता काठमाडौँका सडक व्यापारीहरूको हकमा पनि निरन्तर दोहोरिइरहेको छ। काठमाडौँका सडकहरू केवल गाडीका लागि होइनन्, ती हजारौँ गरिब परिवारहरूको जीवनको अन्तिम आधार हुन्। सडकमा बेचिने तरकारी, फलफूल, चिया, चुरोट-यी कुनै अव्यवस्था होइनन्, यी राज्यको असफलताका प्रमाण हुन्। जब राज्य रोजगारी दिन सक्दैन, उद्योग सिर्जना गर्न सक्दैन, सामाजिक सुरक्षा दिन सक्दैन, तब मानिस सडकमा आउँछ। सडक व्यापारी समस्या होइनन्, समस्या त राज्यको नीतिगत असफलता हो।

तर महानगरपालिकाको दृष्टिमा ती मानिस ‘अतिक्रमणकारी’ मात्र हुन्। उनीहरूको पसिना, उनीहरूको विवशता, उनीहरूको संघर्ष-कुनै मूल्य छैन। सामान जलाइन्छ, फुटाइन्छ, लखेटिन्छ। यो व्यवस्थापन होइन, यो वर्गीय दमन हो। यो ‘सफा शहर’को नाममा गरिबमाथि गरिएको युद्ध हो। सहर सफा गर्नु अपराध होइन, तर गरिबलाई सहरबाटै हटाउने नीति अपराध हो। विकल्प बिना, पुनर्स्थापना बिना, संवाद बिना गरिएको सफाइ-सफा होइन, क्रूरता हो।जब ती सडक व्यापारीहरू सोध्छन्“हामी कहाँ जाऔँ? के गरेर बाँचौँ?”त्यो प्रश्न केवल रोजगारीको होइन, त्यो प्रश्न अस्तित्वको हो। तर बालेन शाहसँग यसको उत्तर छैन। वा शायद उत्तर दिन आवश्यक ठान्दैनन्। किनकि सत्ता जब आफूलाई ‘ठीक’ ठान्न थाल्छ, तब उसले प्रश्न सुन्न बन्द गर्छ।

लोकतन्त्रमा भोट केवल संख्यात्मक शक्ति होइन, त्यो नैतिक सम्झौता हो। “हामी तिमीलाई सत्ता दिन्छौँ, तिमी हाम्रो आवाज बन्नेछौ।” त्यो सम्झौता तोडिएपछि लोकतन्त्रको अर्थ समाप्त हुन्छ। बालेन शाहले पाएका भोटहरू केवल शिक्षित, शहरी मध्यम वर्गबाट आएका होइनन्। ती भोट सडकमा संघर्ष गर्ने, राज्यबाट उपेक्षित मानिसहरूको आशाबाट आएका हुन्। जब ती मानिसहरूको पीडा अनदेखा गरिन्छ, जब उनीहरूसँग संवाद तोडिन्छ, तब त्यो सत्ता नैतिक रूपमा अवैध बन्छ।

उनका समर्थकहरू बारम्बार भन्छन्-“उनी व्यस्त छन्, उनी काम गरिरहेका छन्।” तर लोकतन्त्रमा व्यस्तता कुनै ढाल होइन। इतिहासले देखाएको छ-सबैभन्दा खतरनाक शासकहरू ती हुन्, जो आफूलाई ‘काम गर्ने’ भनेर आलोचनाबाट माथि राख्न खोज्छन्। काम र जवाफदेहिता सँगसँगै जानुपर्छ। प्रश्न सुन्नु कमजोरी होइन, प्रश्नबाट भाग्नु कमजोरी हो।

यदि बालेन शाह साँच्चै फरक नेता हुन् भने अब प्रमाण दिनुपर्छ। सामाजिक सञ्जालको पोस्टले होइन, संवादको साहसले। एउटा खुला सार्वजनिक मञ्च बनाउनुपर्छ-जहाँ सडक व्यापारी, साइकल चालक, मधेसी, दलित, महिला, श्रमिक सबै आएर प्रश्न सोध्न सकून्। आलोचना गर्न सकून्। आक्रोश पोख्न सकून्। र मेयर त्यहीँ उभिएर जवाफ दिन सकून्। माफी माग्न सक्नु हार होइन, त्यो लोकतान्त्रिक परिपक्वता हो। नीति सुधार गर्नु कमजोरी होइन, त्यो नेतृत्वको प्रमाण हो।प्रश्नबाट भाग्ने नेतृत्व लोकतान्त्रिक हुँदैन। जसले प्रश्न सुन्दैन, उसले भोलि भोट माग्ने नैतिक अधिकार पनि गुमाउँछ। यदि बालेन शाह यही अहंकार, यही मौनता र यही दूरीमा अडिग रहे भने उनी पनि अरू नेताजस्तै हुनेछन्—सुरुमा विद्रोहको प्रतीक, अन्त्यमा सत्ताको अर्को निराशाजनक अध्याय।लोकतन्त्र भनेको सडक सफा गर्नु मात्र होइन, सडकमा रहेका मानिसहरूको जीवन सुरक्षित गर्नु पनि हो। लोकतन्त्र भनेको आदेश दिनु होइन, जवाफ दिन सक्नु हो। लोकतन्त्र भनेको ‘म सही छु’ भन्नु होइन, ‘म जिम्मेवार छु’ भन्न सक्नु हो। अब छनोट स्पष्ट छ—या त बालेन शाह प्रश्नको सामना गरेर साँच्चै परिवर्तनका प्रतीक बन्छन्, या प्रश्नबाट भागेर सत्ता पाएपछि बदलिएका नेताहरूको लाममा उभिन्छन्।इतिहासले अन्ततः एउटा मात्र कुरा सम्झन्छ-सत्तामा पुगेपछि पनि प्रश्न सुन्ने साहस कसले गर्‍यो, र कसले गरेन।