नेपालको वाम राजनीति विगत केही दशकदेखि निरन्तर रूपान्तरण र पुनर्संरचनाको यात्रामा छ। राजनीतिक विचार, सिद्धान्त र शक्ति सन्तुलनको घुम्तीमा धेरै नेताहरू एकअर्कासँग जोडिए, फेरि अलगिए पनि। यस्तै लामो राजनीतिक सहकार्यपछि अलग भएको एउटा उल्लेखनीय घटना हालै देखा परेको छ — माओवादी केन्द्रका संयोजक पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ र उनका दीर्घकालीन सहकर्मी जनार्दन शर्मा ‘प्रभाकर’ बीचको छुट्टिनु। चार दशकभन्दा लामो साझा यात्रापछि यी दुई नेताले फरक बाटो रोज्नु केवल व्यक्तिगत निर्णय होइन, यो नेपाली माओवादी आन्दोलनको वैचारिक र राजनीतिक दिशाबारे पनि गम्भीर प्रश्न खडा गर्ने घटना हो।प्रचण्ड र प्रभाकरबीचको सम्बन्ध सन् १९८० दशकको सुरुवाततिर, अर्थात् २०४२ सालमा सुरु भएको मानिन्छ। जनार्दन शर्मा त्यसबेला रुकुमका युवा कार्यकर्ता थिए, जसले आफ्ना बुबा इस्कन्द शर्माको कम्युनिस्ट आदर्शबाट प्रेरणा लिएका थिए। प्रचण्डसँग उनको पहिलो भेट रुकुम पश्चिमको हिलगाउँमा भएको थियो। त्यतिबेला प्रभाकर २२ वर्षका थिए, ऊर्जाशील र क्रान्तिकारी विचारले भरिएका।

युवा उमेरदेखि नै प्रचण्डको व्यक्तित्व र विचारबाट प्रभावित भएका प्रभाकर क्रमशः माओवादी आन्दोलनका सक्रिय कार्यकर्ता बने। उनी २०३४ सालमै कम्युनिस्ट पार्टीका सदस्य बनेका थिए र २०३८ सालमा रुकुम जिल्ला कमिटी सदस्यको रूपमा स्थापित भएका थिए। यही बाटो हुँदै उनी माओवादी सशस्त्र संघर्षको केन्द्रीय व्यक्तित्व बन्न पुगे।द्वन्द्वकालमा जनार्दन शर्मा ‘प्रभाकर’ माओवादीको डेपुटी कमान्डर का रूपमा चिनिन्थे। २०५२ सालदेखि सुरु भएको जनयुद्धका क्रममा उनी सेती–महाकाली क्षेत्रीय ब्युरो इन्चार्ज, जनमुक्ति सेनाका कमिसार र पछि डिभिजन कमान्डर हुँदै डेपुटी कमान्डर बने।त्यो समयमा माओवादी सेनामा चार जना प्रमुख डेपुटी कमान्डर थिए — जनार्दन शर्मा, वर्षमान पुन, नन्दकिशोर पुन, र चन्द्रप्रकाश खनाल। उनीहरू प्रचण्डको सैन्य नेतृत्वअन्तर्गत लडाइँको रणनीति, संगठन विस्तार र राजनीतिक प्रशिक्षणका काममा संलग्न थिए। यो चरणमा प्रभाकरको निष्ठा र समर्पणले उनलाई माओवादी नेतृत्वको केन्द्रमा पुर्‍यायो।

तर सशस्त्र संघर्षपछि राजनीतिक मुख्यधारमा प्रवेश गरेपछि परिस्थिति फेरिँदै गयो। प्रचण्डको नेतृत्वशैली, निर्णय प्रक्रिया र वैचारिक रूपान्तरणप्रति प्रभाकरको असन्तुष्टि क्रमशः बढ्दै गयो।२०६३ सालमा माओवादीले विस्तृत शान्ति सम्झौता गर्दै खुला राजनीतिमा प्रवेश गरेपछि जनार्दन शर्मा पनि संसदीय राजनीतिमा प्रवेश गरे। उनी पाँच पटक मन्त्री बने — अर्थ, गृह, ऊर्जा, शान्ति तथा पुनर्निर्माण लगायतका मन्त्रालय सम्हाले। त्यसै क्रममा उनी संसदको सार्वजनिक लेखा समिति र सेना समायोजन विशेष समिति का सदस्य पनि बने।संसदीय भूमिकामा सक्रिय रहँदा पनि उनले आफूलाई "क्रान्तिकारी चरित्र" मा बाँध्ने प्रयास जारी राखे। तर माओवादी केन्द्रको भित्रैबाट उनले नेतृत्वको निर्णयप्रति असन्तोष जनाउँदै आएका थिए। पार्टी कमिटीका बैठकहरूमा उनले बारम्बार वैचारिक स्पष्टता, संगठनात्मक अनुशासन र पारदर्शिताको माग उठाउँथे।

प्रभाकरको भनाइमा माओवादीले सशस्त्र संघर्षका आदर्श, ‘जनताको सत्ता’ को लक्ष्य, र वर्गीय मुक्ति अभियानबाट विचलन गरेको थियो। प्रचण्ड भने व्यवहारिक राजनीतिक समायोजन र शक्तिकेन्द्रमा पहुँचलाई प्राथमिकता दिँदै अघि बढिरहेका थिए। यही वैचारिक दूरी समयसँगै व्यक्तिगत दूरीमा परिणत भयो।२०८२ सालको कात्तिक महिनामा, जब प्रचण्डले माओवादी केन्द्र, एकीकृत समाजवादी (माधवकुमार नेपाल) र अन्य सात वाम घटकहरूसँग मिलेर नयाँ एकीकृत वाम पार्टी बनाउने निर्णय गरे, त्यसले पार्टीभित्र ठूलो बहस निम्त्यायो। यो एकताले माओवादी केन्द्रको ऐतिहासिक ‘हँसिया–हथौडा’ चुनाव चिन्ह र माओवादी विचारधारालाई संस्थागत रूपमा अन्त्य गर्दै नयाँ पहिचान सिर्जना गर्ने तयारी थियो।

यही निर्णयसँग असन्तुष्ट हुँदै जनार्दन शर्मा ‘प्रभाकर’ ले प्रचण्डसँग आफ्नो ४२ वर्ष लामो राजनीतिक सहकार्यको अन्त्य घोषणा गरे। उनले भावनात्मक सन्देशमा भने — “राजनीतिक जीवनको कुनै घुम्तीमा भेटौंला”।साथै उनले ललितपुरको बखुण्डोलस्थित एक क्याफेबाट ‘प्रगतिशील अभियान नेपाल’ नामक नयाँ संगठन गठन गरेर आफ्नो स्वतन्त्र राजनीतिक यात्रा सुरु गरे। यसरी, ‘घुम्तीमा भेटौंला’ भन्ने प्रतीकात्मक वाक्यले उनीहरूको छुट्टिएको बाटो र सम्भावित भावी भेट दुवैको संकेत गरेको छ।प्रचण्ड र प्रभाकरबीचको विभाजन केवल संगठनात्मक असहमति होइन, गहिरो वैचारिक मतभेदको परिणाम हो।प्रभाकरले प्रचण्डको नेतृत्वशैलीलाई "व्यक्तिनिष्ठ र अवसरवादी" भनेर आलोचना गर्दै आएका थिए। उनका अनुसार, माओवादी आन्दोलनको मूल लक्ष्य वर्गीय र सामाजिक रूपान्तरण हो, तर प्रचण्डको नेतृत्वमा पार्टी सत्ता केन्द्रित र पद केन्द्रित बनेको छ।

उनले बारम्बार जोड दिएका थिए कि माओवादी आन्दोलनले आफ्नो वैचारिक आत्मा — ‘जनताको लोकतान्त्रिक गणतन्त्र’ र ‘समाजवादी रूपान्तरण’ — हराइरहेको छ। प्रचण्डले भने पार्टी एकतालाई राष्ट्रिय स्थायित्व र वाम शक्तिको सुदृढीकरणका रूपमा व्याख्या गरे। यही दृष्टिकोणको अन्तरले दुई नेताबीचको सम्बन्धमा अन्ततः पूर्णविराम लगायो।प्रभाकरको अलगाव कुनै नयाँ घटना होइन। २०६३ सालमा शान्ति सम्झौता भएपछि माओवादी केन्द्रभित्रबाट क्रमशः धेरै प्रमुख नेताहरूले अलग बाटो रोजेका छन्।

पहिलो चरणमा मोहन वैद्य ‘किरण’, बाबुराम भट्टराई, रामबहादुर थापा ‘बादल’, सिपी गजुरेल, नेत्रविक्रम चन्द ‘विप्लव’ लगायतका नेताहरूले वैचारिक असहमतिकै कारण प्रचण्डसँग छुट्टिए।२०६४ सालमा नारायणकाजी श्रेष्ठसँगको एकतापछि पनि माओवादीमा प्रवेश गरेका लिलामणि पोखरेल, गणेश साह लगायतका नेताहरू पछि निष्क्रिय वा अलग भए।त्यस बेला माओवादी सचिवालयमा ११ जना सदस्य थिए — प्रचण्ड, मोहन वैद्य, बाबुराम भट्टराई, सिपी गजुरेल, रामबहादुर थापा, पोष्टबहादुर बोगटी, कृष्णबहादुर महरा, देव गुरुङ, टोपबहादुर रायमाझी, वर्षमान पुन, र नेत्रविक्रम चन्द। आज तीमध्ये केवल तीन जना मात्र प्रचण्डसँग बाँकी छन् — देव गुरुङ, कृष्णबहादुर महरा, र वर्षमान पुन।यो तथ्यले स्पष्ट देखाउँछ कि प्रचण्ड नेतृत्वको माओवादी केन्द्र समयसँगै वैचारिक एकता भन्दा बढी ‘नेतृत्व केन्द्रित संरचना’ मा रूपान्तरण हुँदै गएको छ।जनार्दन शर्माको अलगावले प्रचण्ड नेतृत्वमाथिको आन्तरिक चुनौती पुनः उजागर गरेको छ। प्रभाकर, जो लामो समयदेखि माओवादीको सैन्य र राजनीतिक दुबै पृष्ठभूमिका महत्वपूर्ण पात्र हुन्, उनको अलग यात्राले संगठनको ऐक्यबद्धता प्रश्नमा पारेको छ।अर्को पक्षमा, प्रचण्डको नयाँ वाम एकताको प्रयासले उनीलाई व्यापक वाम शक्ति सञ्जालको नेतृत्वकर्ता बनाउने सम्भावना देखिन्छ। तर त्यसको मूल्य उनको पुरानो विचारधारा — माओवादी विचार — को अन्त्यको रूपमा चुकाइरहेका छन्।यो अवस्था नेपालका वामपन्थी आन्दोलनहरूको एक सामान्य प्रवृत्ति पनि हो — विचारभन्दा बढी सत्ता र रणनीतिक गठबन्धनले निर्णय गर्ने अवस्था। प्रभाकरको प्रस्थानले त्यसै प्रवृत्तिको पुनः स्मरण गराएको छ।‘कुनै घुम्तीमा भेटौंला’ भन्ने प्रभाकरको भनाइ भावनात्मक मात्र होइन, राजनीतिक अर्थले पनि गहिरो छ। यसले उनीहरूको सम्बन्धमा पूर्ण विछेद नभई सम्भावित पुनःसङ्गठनको संकेत दिन्छ। नेपालका वाम राजनीतिमा गठबन्धन, विभाजन र पुनर्मिलन सामान्य अभ्यास हुन्। सम्भवतः भविष्यमा नयाँ राजनीतिक समीकरणमा यी दुई पुनः भेटिन पनि सक्छन्।तर हालको सन्दर्भमा भने, यो वाक्य एक युगको अन्त्यको प्रतीक बनेको छ — माओवादी आन्दोलनको आदर्श, सशस्त्र संघर्षको सम्झना, र पुरानो सहकार्यको अध्यायको अन्त्य।

प्रचण्ड र प्रभाकरबीचको अलगावले नेपाली वाम राजनीतिमा एउटा महत्वपूर्ण मोड प्रस्तुत गरेको छ। यो घटना केवल दुई नेताको व्यक्तिगत दूरी होइन; यो माओवादी आन्दोलनको वैचारिक रूपान्तरण, सत्ता–केन्द्रित राजनीति र नेतृत्व–केन्द्रित संगठनको परिणाम हो।प्रचण्डले नयाँ वाम एकताको नेतृत्व गर्दै आफ्नो राजनीतिक भविष्य पुनःनिर्माण गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्, जबकि प्रभाकरले ‘प्रगतिशील अभियान नेपाल’ मार्फत वैचारिक निष्ठा र मौलिकताको बाटो रोजेका छन्।चार दशक लामो सहकार्यपछि छुट्टिएका यी दुई नेताहरू सम्भवतः फरक बाटोबाट समान लक्ष्य — समाज रूपान्तरण — तिर अघि बढ्न चाहन्छन्। तर इतिहासले बताउनेछ, उनीहरू साँच्चै ‘कुनै घुम्तीमा भेटिने’ हुन् कि यो सन्देश केवल विदाइको प्रतीक मात्र हो।नेपालको वाम आन्दोलनका लागि यो क्षण आत्ममूल्यांकनको घडी हो — के विचार अझै पनि प्रमुख छ, वा सत्ता नै अन्तिम लक्ष्य बनिसकेको हो?

प्रचण्ड–प्रभाकरको कथा त्यसै प्रश्नको ज्वलन्त प्रतिबिम्ब हो।