विश्वकै सबैभन्दा ठूलो विमान कब्रिस्तान
- Nov Fri, 2025
- in ग्लोबल गन्थन
एरिजोनाको मरुभूमिमा मृत्यु होइन, दोस्रो जीवनको विशाल भण्डारअमेरिकाको दक्षिण–पश्चिमी राज्य एरिजोनाको टुसन सहरको बाहिरी किनारमा एउटा अनौठो र रहस्यमय ठाउँ छ । नाम हो डेभिस–मोन्थान एयर फोर्स बेस । तर अमेरिकी सैनिक र विमानप्रेमीहरू यसलाई “द बोनीयार्ड” अर्थात् “हड्डीको चिहान” भनेर चिन्छन् । यो विश्वकै सबैभन्दा ठूलो विमान कब्रिस्तान हो । यहाँ करिब ४,५०० सैनिक विमान र ४० वटा अन्तरिक्ष यानहरू लहरै सुतिरहेका छन् । यी सबैको कुल मूल्य ३५ अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी अनुमान गरिएको छ । ११ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यो ठाउँ हेर्दा लाग्छ, कुनै विशाल धातुको सहर हो, जहाँ आकाशका पुराना राजाहरू शान्तिपूर्वक विश्राम गरिरहेका छन् । तर यो केवल मृत्युको ठाउँ होइन, यो दोस्रो जीवन दिने ठूलो भण्डार पनि हो ।यो ठाउँ छान्नुको कारण प्रकृतिको अनुपम देन हो । एरिजोनाको सोनोरन मरुभूमि अत्यन्त सुख्खा छ । यहाँ वार्षिक वर्षा औसतमा ३०० मिलिमिटरभन्दा कम हुन्छ । हावामा आर्द्रता ५ देखि १५ प्रतिशतसम्म मात्र रहन्छ । माटो अल्काली प्रकारको छ, जुन कडा, समतल र खिया प्रतिरोधी हुन्छ । यस्तो मौसममा धातुमा खिया लाग्दैन । एउटा विमान यहाँ ५०–६० वर्षसम्म पनि उस्तै अवस्थामा रहन सक्छ । नयाँ जहाज ल्याएर राख्न कुनै ठूलो पूर्वाधार बनाउनु पर्दैन । क्रेनले जहाजलाई ठाउँमा राखिदिए पुग्छ । त्यसैले सन् १९४६ देखि नै अमेरिकी वायुसेनाले यो ठाउँलाई “सेवानिवृत्त” जहाजहरूको घर बनाएको हो ।यो कब्रिस्तानको इतिहास दोस्रो विश्वयुद्धसँग जोडिएको छ । युद्धपछि अमेरिकाले हजारौं विमानहरू बनाएको थियो । युद्ध सकिएपछि ती सबैलाई कायम राख्न खर्चिलो र अनावश्यक थियो । त्यसैले सस्तो र सुरक्षित ठाउँ खोजियो र एरिजोना छानियो । शीतयुद्धको समयमा यो ठाउँको महत्व झन् बढ्यो । B-52 बमवर्षकहरूको विशाल फ्लीट यहाँ ल्याएर राखियो । सन् १९९१ मा सोभन्दा अघि सोभियत संघसँगको स्ट्राटेजिक आर्म्स रिडक्सन ट्रीटी (START) अनुसार सयौं B-52 हरूलाई यहाँ “काटेर” राखियो, जसलाई स्याटेलाइटबाट हेरेर प्रमाणित गर्न सकियोस् । आज पनि यो ठाउँ अमेरिकी सैन्य शक्तिको “जीवित इतिहास” हो ।यहाँ इतिहासका हरेक युगका आकाशका राजाहरू सुतिरहेका छन् । दोस्रो विश्वयुद्धका B-29 सुपरफोर्ट्रेस, कोरियन युद्धका F-86 सेबर, भियतनाम युद्धका F-4 फ्यान्टम र F-105 थन्डरचीफ, शीतयुद्धका B-52 स्ट्राटोफोर्ट्रेस, खाडी युद्धका A-10 थन्डरबोल्ट (ट्याङ्क किलर), अफगानिस्तान र इराकमा प्रयोग भएका C-5 ग्यालेक्सी कार्गो जहाजहरू यहाँ लहरै छन् । टपगन फिल्मका चर्चित F-14 टमक्याटहरू पनि यहाँ सुतेका छन् । नासाका पुराना स्पेस शटलका भाग, स्याटेलाइट र रकेटका अवशेषहरू पनि यहीँ आराम गरिरहेका छन् । एउटा B-52 को पखेटाको लम्बाइ ५६ मिटर हुन्छ, त्यस्ता सयौं जहाजहरू सूर्यको तापमा चम्किरहेका देखिन्छन् । टाढाबाट हेर्दा लाग्छ, कुनै धातुको जंगल हो ।
यो ठाउँ केवल कब्रिस्तान होइन, यो दोस्रो जीवन दिने ठूलो कारखाना पनि हो । यहाँका विमानहरूलाई चार श्रेणीमा विभाजन गरिन्छ :
१. पुनः प्रयोग योग्य – मर्मत गरेर फेरि उडाउन सकिने ।
२. स्पेयर पार्ट्स बैंक – एउटा जहाजको इन्जिन, राडार, ल्यान्डिङ गियर अर्को सक्रिय जहाजमा जडान गरिन्छ ।
३. बिक्री योग्य – अमेरिकी मित्रराष्ट्रहरूलाई सस्तोमा बेचिन्छ (जस्तै जोर्डन, थाइल्याण्ड, ताइवान) ।
४. अन्तिम विकल्प – पूरै पुराना वा क्षतिग्रस्त भएमा मात्र स्क्र्याप गरिन्छ ।
हरेक वर्ष यहाँ करिब ४०० नयाँ जहाज थपिन्छन् र झन्डै त्यत्तिकै सङ्ख्या बिक्री वा पुनः प्रयोगमा जान्छ । यसले यो ठाउँ एउटा ठूलो व्यापारिक उद्यम बनेको छ । अमेरिकी रक्षा मन्त्रालयका अनुसार यहाँ लगानी गरेको हरेक १ डलरले ११ डलर फाइदा दिन्छ । यो ठाउँले अमेरिकी सैन्य बजेटमा ठूलो बचत गर्छ ।यो क्षेत्र अत्यन्त गोप्य र कडा सुरक्षा भएको ठाउँ हो । २४ सै घण्टा सशस्त्र गार्ड, ड्रोन र स्याटेलाइट निगरानी हुन्छ । बाहिरबाट फोटो खिच्नसमेत प्रतिबन्ध छ । केवल विशेष अनुमति लिएर मात्र भित्र पस्न पाइन्छ । अमेरिकी वायुसेनाको ३०९ औं एरोस्पेस मेन्टेनेन्स एन्ड रिजेनेरेसन ग्रुप (AMARG) ले यसको सञ्चालन गर्छ । यहाँ सयौं इन्जिनियर र प्राविधिकहरूले पुराना जहाजहरूलाई “जीवित” राख्ने प्रयास गर्छन् । हरेक जहाजलाई प्लास्टिकले छोपेर, इन्जिनमा तेल हालेर र टायरमा हावा भरिदिएर संरक्षण गरिन्छ ।मरुभूमिको बिचमा माइलौंसम्म फैलिएको यो “विमानको मृत्यु सहर” टाढाबाट हेर्दा डरलाग्दो देखिन्छ, तर वास्तवमा यो अमेरिकी सैन्य शक्तिको जीवित भण्डार हो । जहाँ मरेका जहाजहरूबाट पनि नयाँ जीवन जन्मिन्छ । यो ठाउँले अमेरिकाको सैन्य इतिहास, प्रविधि र दूरदर्शिताको एउटा जीवन्त प्रमाण हो । यदि तपाईंलाई विमानप्रेमी हुनुहुन्छ भने यो ठाउँ तीर्थस्थल जस्तै लाग्न सक्छ – जहाँ इतिहासका आकाशका राजाहरू शान्तिपूर्वक सुतेका छन्, तर तिनका आत्माहरू अझै उडिरहेका छन् ।
