रुस–युक्रेन युद्ध शान्ति वार्ताको प्रयासबीच नयाँ र खतरनाक मोडमा प्रवेश गरेको छ । रुसले युक्रेनको पश्चिमी क्षेत्रमा पोल्याण्डको सीमा नजिकै हाइपरसोनिक ‘ओरेसनिक’ मिसाइल प्रहार गरेपछि यो युद्ध केवल दुई देशबीच सीमित नरही युरोपेली सुरक्षासम्म गम्भीर चुनौती बनेको विश्लेषण गरिएको छ । उक्त आक्रमणले मानवीय क्षति मात्र होइन, कूटनीतिक र रणनीतिक सन्देशसमेत दिएको अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषकहरूको ठहर छ ।
युक्रेनी अधिकारीहरूका अनुसार पछिल्लो आक्रमणमा कम्तीमा चार जनाको मृत्यु भएको छ भने २२ जना घाइते भएका छन् । रुसले कीएभ वरपरका ड्रोन उत्पादन केन्द्र र ऊर्जा पूर्वाधारलाई लक्षित गर्दै आक्रमण गरिरहेको समयमा लाभिभ क्षेत्रमा हाइपरसोनिक मिसाइल प्रहार गरिएको हो । लाभिभ युक्रेनको पश्चिमी भागमा पर्ने सहर हो, जुन पोल्याण्डको सीमाबाट करिब ७० किलोमिटर मात्र टाढा छ । यस कारणले नेटो र युरोपेली युनियनका लागि यो आक्रमण विशेष चिन्ताको विषय बनेको छ ।
रुसले भने यो आक्रमण डिसेम्बर २०२५ मा नोभगोरोडस्थित रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनको निवासमा भएको कथित युक्रेनी ड्रोन आक्रमणको प्रतिकार भएको दाबी गरेको छ । युक्रेनले उक्त आरोप अस्वीकार गरेको छ भने अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पनि त्यस्तो कुनै आक्रमण भएको प्रमाण नरहेको बताएका छन् । यद्यपि, रुसको यो कदमलाई धेरैले पश्चिमी राष्ट्रहरूलाई मनोवैज्ञानिक दबाब दिने रणनीतिका रूपमा हेरेका छन् ।
ओरेसनिक मिसाइल रुसको अत्याधुनिक हतियार प्रणालीमध्ये एक मानिन्छ । यो मध्यम दूरीको ब्यालेस्टिक मिसाइल हो, जसको दायरा एक हजारदेखि १६ सय किलोमिटरसम्म रहेको अनुमान छ । हाइपरसोनिक क्षमताका कारण यो मिसाइल म्याक ५ भन्दा बढी, अर्थात् ध्वनिको गतिभन्दा पाँच गुणा बढी वेगमा यात्रा गर्न सक्छ । उडानकै क्रममा दिशा परिवर्तन गर्न सक्ने भएकाले यसलाई रोक्नु वा ट्र्याक गर्नु अत्यन्त कठिन हुन्छ । रुसी राष्ट्रपति पुटिनले यसअघि नै ओरेसनिकलाई ‘रोक्न असम्भव’ हतियारको रूपमा वर्णन गर्दै आएका छन् ।
यो मिसाइल परमाणु वारहेड बोक्न सक्ने क्षमतायुक्त भए पनि हालको आक्रमणमा त्यसको प्रयोग भएको पुष्टि भने भएको छैन । युक्रेनी वायुसेनाका अनुसार लाभिभ क्षेत्रमा प्रहार गरिएको मिसाइल करिब १३ हजार किलोमिटर प्रतिघण्टाको गतिमा आएको थियो । मिसाइलको यकिन प्रकार पहिचान गर्ने काम जारी रहेको युक्रेनले जनाएको छ ।
यसअघि नोभेम्बर २०२४ मा रुसले पहिलो पटक ओरेसनिक मिसाइल प्रयोग गरेको थियो । त्यतिबेला युक्रेनी सैन्य कारखानालाई लक्षित गरिएको बताइएको थियो । रोयटर्सका अनुसार उक्त आक्रमणमा प्रयोग गरिएका मिसाइलहरूमा परीक्षणका लागि नक्कली वारहेड जडान गरिएको थियो, जसका कारण क्षति सीमित भएको थियो । तर पछिल्लो आक्रमणमा यदि वास्तविक विस्फोटक प्रयोग गरिएको पुष्टि भयो भने, यो ओरेसनिक मिसाइलको पूर्ण गैर–परमाणु क्षमतामा गरिएको पहिलो प्रयोग हुनेछ ।
यस आक्रमणलाई महत्त्वपूर्ण बनाउने अर्को कारण यसको भौगोलिक स्थान हो । यसपटकको प्रहार नेटो सदस्य राष्ट्र पोल्याण्डको सीमा नजिकै भएको छ । यसले युरोपेली सुरक्षामा प्रत्यक्ष खतरा सिर्जना गरेको युक्रेन र उसका सहयोगीहरूको निष्कर्ष छ । युक्रेनी विदेश मन्त्री एन्ड्री सिबिहाले युरोपेली युनियन र नेटो सीमा नजिकै यस्तो हतियार प्रयोग गर्नु ‘युरोपेली महादेशको सुरक्षामाथिको गम्भीर चुनौती’ भएको टिप्पणी गरेका छन् । उनले रुसका यस्ता कार्यको कडा जवाफ दिन आग्रहसमेत गरेका छन् ।
बेलायत, फ्रान्स र जर्मनीका नेताहरूले पनि संयुक्त रूपमा रुसको यो कदमलाई तनाव बढाउने र अस्वीकार्य भन्दै निन्दा गरेका छन् । पेरिसस्थित मोन्टेन इन्स्टिच्युटका रुस विज्ञ सिरिल ब्रेटका अनुसार पुटिनले यो मिसाइललाई सैन्य आवश्यकताभन्दा बढी पश्चिमी देशहरूसँग संवाद गर्ने राजनीतिक औजारका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन् ।
यो आक्रमण यस्तो समयमा भएको छ, जब युक्रेन युद्ध अन्त्यका लागि भइरहेका शान्ति प्रयासहरू कमजोर अवस्थामा छन् । फेब्रुअरीमा यो युद्ध पाँचौँ वर्षमा प्रवेश गर्दैछ । भूभागको विषयलाई लिएर रुस र युक्रेनबीच गहिरो मतभेद कायम छ । नोभेम्बर २०२५ मा सार्वजनिक गरिएको अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पको २८ बुँदे शान्ति योजनामा युक्रेनले रुसद्वारा कब्जा गरिएको ठूलो भूभाग छोड्नुपर्ने प्रस्ताव गरिएको थियो । तर युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले यसलाई अस्वीकार्य बताउँदै आएका छन् ।
विश्लेषकहरूका अनुसार पछिल्लो हाइपरसोनिक आक्रमणले शान्ति वार्ताको सम्भावनालाई झनै कमजोर बनाएको छ । किंग्स कलेज लन्डनकी विश्लेषक मारिना मिरोनले हालको अवस्थालाई ‘बिग्रिन बाँकी केही नरहेको’ अवस्थामा पुगेको टिप्पणी गरेकी छन् । उनका अनुसार दुवै पक्षका आधारभूत असहमतिका कारण शान्ति प्रक्रिया अघि बढ्न सकेको छैन ।
राजनीति विज्ञानका प्राध्यापक मिखाइल एलेक्सेभले भने रुसको उद्देश्य वार्तालाई पूर्ण रूपमा समाप्त गर्नु नभई युद्धलाई निरन्तरता दिँदै अन्तर्राष्ट्रिय दबाबबाट बच्नु रहेको विश्लेषण गरेका छन् । उनका अनुसार युद्ध रुसले नै सुरु गरेको हो र यदि पुटिन चाहन्छन् भने छिटो अन्त्य गर्न सक्ने स्थिति अझै कायम छ ।
यसरी, रुसद्वारा युक्रेनमा गरिएको हाइपरसोनिक ओरेसनिक मिसाइल आक्रमण केवल सैन्य कारबाही मात्र नभई युरोप, नेटो र विश्व राजनीतिका लागि गहिरो सन्देश बोकेको घटना बनेको छ । यसले युद्धको दायरा र जोखिम थप विस्तार हुने संकेत दिएको भन्दै अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय थप सतर्क बनेको देखिन्छ ।
