मादुरोको पक्राउपछि भेनेजुएला अन्योलमा, डेल्सी रोड्रिगेज कूटनीतिक सन्तुलनमा

जनवरीको एक रात काराकासको आकाशमा सयौँ ड्रोनले पूर्वराष्ट्रपति निकोलस मादुरो र उनकी पत्नी सिलिया फ्लोरेसको आकृति उज्यालो बनाउँदै “एल पुएब्लो लोस रेक्लामा” (जनताले उनीहरूलाई फिर्ता चाहन्छन्) भन्ने सन्देश देखाए। केही दिनअघि अमेरिकी अपरेसनमार्फत पदच्युत दम्पतीलाई देशबाहिर लगिएको घटनापछि भेनेजुएला राजनीतिक अन्योलमा फसेको छ।

जनवरी ३ मा अमेरिकाले गरेको ‘लाइटनिङ अपरेसन’पछि मादुरो र फ्लोरेस हाल न्यूयोर्क सिटीको ब्रुकलिनस्थित मेट्रोपोलिटन डिटेन्सन सेन्टरमा थुनामा छन्। उनीहरूमाथि लागुऔषध तस्करीलगायतका अभियोग लगाइए पनि दुवैले आरोप अस्वीकार गरेका छन्।

मादुरो पक्राउ परेपछि पूर्वउपराष्ट्रपति तथा कार्यवाहक राष्ट्रपतिका रूपमा उभिएकी डेल्सी रोड्रिगेजले उनको रिहाइको माग गर्दै राष्ट्रवादी र अमेरिकी ‘हस्तक्षेपवाद’विरुद्ध कडा अभिव्यक्ति दिएकी छन्। तर एकातिर समाजवादी आधारलाई सन्तुष्ट राख्दै अर्कोतिर अमेरिकी प्रशासनसँग सहकार्य गर्नुपर्ने बाध्यताले उनलाई जटिल सन्तुलनमा राखेको विश्लेषकहरू बताउँछन्।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले भेनेजुएलालाई अब अमेरिकाको ‘प्रोटेक्टरट’जस्तै भएको संकेत दिएका छन्। त्यस्तै अमेरिकी ड्रग इन्फोर्समेन्ट एड्मिनिस्ट्रेसन (डीईए) ले रोड्रिगेजमाथि अनुसन्धान गरेको चर्चा छ, यद्यपि औपचारिक अभियोग दर्ता भएको छैन। यसले उनीमाथि निरन्तर दबाब रहेको देखिन्छ।

मादुरोले अमेरिकी ‘ऊर्जा लोभ’का कारण आक्रमण हुन सक्ने चेतावनी दिएको उल्लेख गर्दै रोड्रिगेजले प्रारम्भिक वक्तव्य दिएकी थिइन्। तर त्यसलगत्तै ट्रम्पले काराकासले ५ करोड ब्यारेलसम्म तेल आपूर्ति गर्न सहमति जनाएको घोषणा गरे। रोड्रिगेजले अमेरिकी ऊर्जा अधिकारीहरूसँग भेटघाटसमेत गरिसकेकी छन्। उनले संसदमा अमेरिकालाई ‘साम्राज्यवादी शक्ति’ भने पनि वाशिङ्टनसँग टेलिफोन संवाद भइरहेको र सम्बन्ध ‘पारस्परिक सम्मानमा आधारित’ रहेको स्वीकारेकी छन्।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार रोड्रिगेजको वैधता ठूलो हदसम्म अमेरिकी समर्थनमा टिकेको छ। अर्कोतर्फ, चाभिस्मो समर्थक आधारलाई एकताबद्ध राख्न उनले कडा भाषाशैली अपनाइरहनु परेको छ। चाभिस्मो विचारधाराले ह्युगो चाभेजको समयदेखि मादुरोसम्म सत्तालाई टिकाइराख्न लचिलो रणनीति अपनाउँदै आएको छ।

रोड्रिगेजले सत्तामा आएलगत्तै प्राविधिक र व्यावहारिक दृष्टिकोण भएका व्यक्तिहरूलाई मन्त्रिपरिषद्मा स्थान दिएकी छन्। अमेरिकी तेल कम्पनीहरूलाई काम गर्ने बाटो खोल्ने कानुन पारित गरिएको छ भने केही राजनीतिक बन्दीहरूलाई रिहा गरिएको छ। विपक्षीहरूका अनुसार यी कदम अमेरिकी दबाबकै परिणाम हुन् र अझै धेरै राजनीतिक बन्दी जेलमै छन्।

यता भेनेजुएलाको अर्थतन्त्र गम्भीर संकटमा छ। विश्वमै उच्च मुद्रास्फीति दर, व्यापक गरिबी र महँगीले सर्वसाधारण प्रभावित छन्। सन् २०१४ यता करिब ७.९ मिलियन भेनेजुएलाली देश छाडिसकेका छन्, जसमध्ये ६.५ मिलियनलाई संयुक्त राष्ट्रसंघीय शरणार्थी उच्चायुक्त कार्यालय (यूएनएचसीआर) ले शरणार्थीका रूपमा गणना गरेको छ। ६० वटा आधारभूत वस्तु समेटिएको खाद्यान्न टोकरीको मूल्य ५२६ डलरभन्दा बढी पुगेको तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ। अमेरिकी लगानी र तेल निर्यातबाट केही राहत मिल्ने आशा नागरिकले गरेका छन्, तर त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव सर्वसाधारणसम्म कति छिटो पुग्छ भन्ने अनिश्चित छ।

सुरक्षा संयन्त्रभित्र पनि रोड्रिगेजले सन्तुलन मिलाउनुपरेको छ। गृहमन्त्री डिओसदादो काबेलो शक्तिशाली सैन्य र अर्धसैनिक समूह ‘कोलेक्टिभोस’सँग नजिक मानिन्छन्। उनीमाथि अमेरिकाले २५ मिलियन डलर इनाम घोषणा गरेको छ। रोड्रिगेज र काबेलो सार्वजनिक कार्यक्रममा सँगै देखिए पनि उनीहरूबीचको सम्बन्ध रणनीतिक सहकार्यजस्तै देखिन्छ।

अमेरिकी प्रशासनभित्रै पनि भिन्न धार देखिएको छ। विदेशमन्त्री मार्को रुबियो कडा कम्युनिस्टविरोधी धार राख्ने मानिन्छन् र छिटो चुनाव गराउन दबाब दिन सक्छन्। तर चुनाव कहिले गर्ने भन्ने निर्णय रोड्रिगेजकै हातमा छ। विश्लेषकहरूका अनुसार अर्थतन्त्रमा सुधारको संकेत देखिएपछि मात्रै उनी चुनाव घोषणा गर्न चाहन्छिन्, ताकि आफू प्रतिस्पर्धामा उत्रेर जित्ने सम्भावना बढोस्।

समग्रमा, मादुरोको पक्राउपछि भेनेजुएला गम्भीर राजनीतिक मोडमा उभिएको छ। रोड्रिगेजले एकातिर चाभिस्मोको आधार जोगाउनुपरेको छ भने अर्कोतर्फ अमेरिकासँग व्यवहारिक सम्बन्ध कायम राख्नुपरेको छ। ट्रम्प प्रशासनको दबाबबीच पनि उनी पूर्णतः शक्तिहीन नभएको विश्लेषकहरूको मत छ। आगामी चुनाव, आर्थिक सुधार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको दिशा नै अब भेनेजुएलाको भविष्य निर्धारण गर्ने मुख्य कारक बन्ने देखिन्छ।