इरानमा ६ दशकयताकै भीषण सुक्खा : राजधानी तेहरानमा पानी रासनिङ लागू, स्थानान्तरणसम्मको चेतावनी

इरान हाल करिब ६ दशकयताकै सबैभन्दा गम्भीर सुक्खाबाट ग्रस्त छ । लगातार घट्दो वर्षा र बढ्दो तापक्रमका कारण देशका प्रमुख बाँधहरूको जलस्तर ऐतिहासिक रूपमा न्यूनतम तहमा झरेको छ । स्थिति यति भयावह बनेको छ कि राजधानी तेहरानमा पानी रासनिङ (सीमित मात्रामा वितरण) लागू गरिएको छ र राष्ट्रपति मसउद पेजेस्कियनले “यदि निकट भविष्यमा पर्याप्त वर्षा नभए, राजधानीका बासिन्दालाई स्थानान्तरण गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ” भन्ने चेतावनी दिएका छन् ।तेहरान वाटर एन्ड वेस्टवाटर कम्पनीका प्रमुख मोहसेन अर्दकानीका अनुसार, गत वर्ष देशभर जम्मा १५९ मिलिमिटर वर्षा मात्र रेकर्ड गरिएको थियो, जुन सामान्य वर्षाको तुलनामा अत्यन्त कम हो । सहरी क्षेत्रमा पानीको चुहावट घटाउने र बाँकी जलाशयहरू पुनः भरिने अवसर सिर्जना गर्नका लागि राति १२ बजेपछि बिहानसम्म पानीको चाप घटाइने निर्णय गरिएको छ ।

इरानी राष्ट्रिय ठूला बाँध समितिका अनुसार, देशभरका ५२३ ठूला बाँधहरू मध्ये धेरैजसो गम्भीर अवस्थामा पुगेका छन् । इरानी जलस्रोत व्यवस्थापन कम्पनीका अनुसार, देशका कुल जलाशयको करिब १० प्रतिशत अंश ओगट्ने १९ बाँध पूर्णरूपमा सुकिसकेका छन् ।राजधानीलाई पानी आपूर्ति गर्ने पाँच प्रमुख बाँध मध्ये एउटा लगभग पूर्ण रूपमा खाली भइसकेको छ भने अर्कोमा ८ प्रतिशतभन्दा कम पानी बाँकी रहेको बताइएको छ । विशेष रूपमा अमिर कबिर बाँधमा प्रतिदिन मात्र १४ लाख घन लिटर पानी बाँकी छ, जसले अधिकतम दुई हप्तासम्म मात्र टिक्न सक्ने अनुमान गरिएको छ । तर तेहरानको दैनिक पानी उपभोग लगभग ३० लाख घन लिटर रहेको छ — अर्थात् आपूर्तिको स्रोत तीव्र गतिमा समाप्त हुँदैछ ।यो सुक्खा केवल वर्षा अभावकै परिणाम होइन । विशेषज्ञहरूले यसका कारणहरूलाई बहुआयामिक मानेका छन् :दीर्घकालीन खराब जल व्यवस्थापन नीतिहरू,नियन्त्रणविहीन बाँध निर्माण,अस्थिर कृषि अभ्यास, रअवैध कुपखनन (भूमिगत पानी अत्यधिक निकासी) ।जलवायु वैज्ञानिक कावेह मदानीका अनुसार, इरानका आधिकारिक नीतिहरूले नै जलस्रोतहरू क्रमशः सुकाउने दिशा लिएका छन् । सन् २०१६ मा प्रकाशित उनको अनुसन्धानपत्रले “ताल, नदी र सिमसारहरूको गलत व्यवस्थापनले देशव्यापी मरुभूमीकरण निम्त्याएको” उल्लेख गर्छ ।इरानमाथि लगाइएका विश्वव्यापी आर्थिक प्रतिबन्धहरूले पनि संकटलाई थप गहिरो बनाएको छ । पेट्रोलियम निर्यातमा रोक लागेपछि देशले आफ्नै तेल शोधन उद्योगहरू स्थापना गरेको थियो, जसले वातावरणमा प्रदूषण र तापक्रम दुवै बढायो । त्यस्तै, कार आयातमा प्रतिबन्ध लागेपछि स्थानीय रूपमा अदक्ष र बढी प्रदूषण फैलाउने सवारी साधनहरू उत्पादन हुन थाले ।कावेह मदानीका अनुसार, यी प्रतिबन्धहरूले इरानलाई आत्मनिर्भर बन्न बाध्य पार्दै वातावरणीय सन्तुलन बिगारेको छ ।सुक्खाको गहिरिँदो अवस्थाबीच केही इरानी अधिकारी र नागरिकबीच छिमेकी देशहरूले बादल “चोरेको” भन्ने षड्यन्त्र सिद्धान्त फैलिएको छ । तर, इरानको वायुमण्डलीय जल प्रविधि प्रमुखले यी दाबीहरूलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरेका छन् ।बीबीसीको रिपोर्टअनुसार, इरानका ऊर्जा मन्त्री अली आबादीले भने समस्या “पुरानो पानी आपूर्ति प्रणालीमा हुने चुहावट र इजरायलसँगको हालको द्वन्द्व” पनि आंशिक रूपमा जिम्मेवार रहेको बताएका छन् ।

राष्ट्रपति पेजेस्कियनले तेहरानको जलसंकटलाई मध्यनजर गर्दै राजधानीलाई फारसको खाडी नजिकको जलस्रोत उपलब्ध क्षेत्रतर्फ सार्ने पुरानो प्रस्तावलाई पुनः अघि सारेका छन् ।तत्काल राहतका लागि इरानी ऊर्जा मन्त्रालयले “क्लाउड सिडिङ” (कृत्रिम वर्षा गराउने) कार्यक्रम प्रस्ताव गरेको छ, जसमा सिल्भर आयोडाइडजस्ता कणहरू बादलमा छरिन्छन् ताकि कृत्रिम रूपमा वर्षा सुरु गर्न सकियोस् । तर, विशेषज्ञहरूका अनुसार यो प्रविधि केवल अल्पकालीन उपाय हो र दीर्घकालीन समाधानका लागि जलस्रोत व्यवस्थापनमा आमूल सुधार आवश्यक छ ।इरानका शहरहरूमा पानी आपूर्ति कटौती सुरु भइसकेको छ, र यदि परिस्थिति सुधारिएन भने राजधानी स्तरमै जनसँख्या स्थानान्तरणको तयारी गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्ने चेतावनी अधिकारीहरूले दिएका छन् ।