सिरियाबाट ७ हजारसम्म आईएस बन्दी इराक सारिँदै, अस्थिरताले पुनरुत्थानको जोखिम बढाएको विश्लेषण

अमेरिकी सेनाले सिरियाका विभिन्न कारागारमा थुनामा राखिएका इस्लामिक स्टेट (आईएस) समूहका ७ हजारसम्म बन्दीहरूलाई इराक सार्ने प्रक्रिया सुरु गरेको छ । अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार यो कदम बन्दीहरू जेल तोडेर भाग्ने र पुनः संगठित हुने सम्भावनालाई रोक्नका लागि चालिएको हो ।यो निर्णय अमेरिकाको नेतृत्वमा केही साताअघि सिरियामा आईएसका लक्ष्यहरूविरुद्ध गरिएको ठूलो स्तरको हवाई आक्रमणपछि आएको हो । पछिल्लो समय सिरियाको सुरक्षा अवस्था झन् जटिल बन्दै जाँदा आईएस पुनः सक्रिय हुन सक्ने चिन्ता बढ्दै गएको अमेरिकी पक्षको निष्कर्ष छ ।

कुर्द नेतृत्व र दमास्कसबीचको सम्झौतापछि परिस्थिति फेरियो

आईएस बन्दीहरू सार्ने निर्णय त्यतिबेला आएको हो, जब सिरियाली सरकार र कुर्द नेतृत्वको सिरियन डेमोक्रेटिक फोर्स (एसडीएफ) बीच हालै तनाव चुलिएको थियो । ती झडपहरू गत साता एक राजनीतिक सहमतिमा टुंगिएका छन् । सहमतिअनुसार कुर्द बल र उनीहरूले सञ्चालन गर्दै आएका संस्थाहरू क्रमशः सिरियाली राज्य संरचनामा समाहित हुनेछन् ।यस सम्झौतासँगै हाल कुर्द नियन्त्रणमा रहेका आईएस बन्दी राखिएका कारागारहरूको नियन्त्रण पनि दमास्कस सरकारलाई हस्तान्तरण हुने सहमति भएको छ । यही संक्रमणकालीन अवस्थालाई सुरक्षा दृष्टिले जोखिमपूर्ण ठान्दै अमेरिकाले बन्दीहरूलाई इराक सार्ने निर्णय गरेको बताइएको छ ।

कारागार सुरक्षा कमजोर, पलायनको डर

उत्तरपूर्वी सिरियामा रहेका कारागार र शरणार्थी शिविरहरूमा हजारौँ आईएस लडाकु, समर्थक तथा तिनका परिवारका सदस्यहरू राखिएका छन् । यसअघि पनि विभिन्न समयमा यी कारागारहरूमा आक्रमण, दंगा र सुरक्षा कमजोरीका घटना भएका थिए ।विशेषगरी २०२२ मा हसाकास्थित एक कारागारमा भएको ठूलो आक्रमणपछि आईएस लडाकुहरू जेलबाट भाग्न सक्ने खतरा वास्तविक भएको अमेरिकी र अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूको मूल्यांकन छ । हालको राजनीतिक संक्रमण र सुरक्षा संरचना फेरबदलले त्यस्तो जोखिम झन् बढाएको ठानिएको छ ।

इराक सार्ने निर्णयको रणनीतिक महत्व

अमेरिकी अधिकारीहरूका अनुसार इराकमा बन्दी स्थानान्तरण गर्दा निगरानी र नियन्त्रण तुलनात्मक रूपमा कडा हुनेछ । इराक सरकारसँग आईएसविरुद्ध लडाइँको लामो अनुभव रहेको र त्यहाँको सुरक्षा संयन्त्र अझ सुदृढ रहेको अमेरिकाको बुझाइ छ ।यद्यपि मानवअधिकार समूहहरूले भने बन्दी स्थानान्तरण गर्दा न्यायिक प्रक्रिया, हिरासत अवस्था र मानवअधिकारको सम्मान सुनिश्चित गर्नुपर्ने चेतावनी दिएका छन् ।

आईएस अझै पूर्ण रूपमा समाप्त नभएको संकेत

२०१९ मा सिरियाको बाघुज क्षेत्रबाट आईएसको अन्तिम भूभाग नियन्त्रण समाप्त भएको घोषणा भए पनि समूह पूर्ण रूपमा नष्ट नभएको विश्लेषकहरू बताउँछन् । संगठनले भूमिगत सञ्जाल, सुतिरहेको कोष र कट्टर समर्थकहरूका माध्यमबाट आफूलाई जोगाइरहेको बताइन्छ ।सिरियाको वर्तमान अस्थिरता, आर्थिक संकट र राजनीतिक संक्रमणलाई आईएसले अवसरका रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने खतरा बढ्दै गएको छ ।बीबीसीको चर्चित पोडकास्ट I Am Not A Monster का होस्ट तथा खोज पत्रकार जोश बेकरका अनुसार आईएस अहिले पहिलेजस्तो शक्तिशाली नभए पनि पूर्ण रूपमा कमजोर भइसकेको पनि होइन ।उनका अनुसार, “सिरियाको राजनीतिक र सुरक्षा अवस्थाले यदि दीर्घकालीन स्थिरता पाउन सकेन भने आईएसले फेरि आफूलाई पुनर्गठित गर्ने ठाउँ पाउन सक्छ । विशेषगरी जेलमा रहेका अनुभवी लडाकुहरू बाहिरिए भने त्यो ठूलो खतरा हुन सक्छ।”बेकर भन्छन् कि आईएसको रणनीति अब प्रत्यक्ष भूभाग नियन्त्रणभन्दा पनि अस्थिरता सिर्जना गर्ने, डर फैलाउने र स्थानीय द्वन्द्वलाई चर्काउने दिशामा केन्द्रित देखिन्छ ।

क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय चिन्ता

आईएस बन्दीहरूको व्यवस्थापन केवल सिरिया वा इराकको समस्या मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा चुनौतीका रूपमा हेरिँदै आएको छ । धेरै बन्दी विदेशी नागरिकसमेत भएकाले उनीहरूको भविष्य, पुनःस्थापना वा कानुनी कारबाहीको विषय अझै जटिल छ ।अमेरिका र उसका सहयोगी राष्ट्रहरूले यदि सिरियाको सुरक्षा अवस्था बिग्रियो भने आईएस पुनरुत्थान केवल क्षेत्रीय नभई विश्वव्यापी खतरा बन्न सक्ने चेतावनी दिँदै आएका छन् ।

सिरियाबाट हजारौँ आईएस बन्दी इराक सार्ने अमेरिकी निर्णयले तत्कालीन सुरक्षा जोखिम घटाउने प्रयास गरे पनि दीर्घकालीन समाधान भने अझै चुनौतीपूर्ण देखिन्छ । जबसम्म सिरियामा स्थायित्व, स्पष्ट शासन संरचना र बलियो सुरक्षा संयन्त्र स्थापित हुँदैन, तबसम्म आईएस पुनः सक्रिय हुने खतरा पूर्ण रूपमा टरेको मान्न सकिँदैन ।