सन् १८७७ को मे महिना। नेब्रास्काको नियोब्रारा नदी किनारमा बस्ने पोन्का जातिका ७०० जना मानिसहरूलाई अमेरिकी सेनाले बन्दुक तेर्स्याएर हिँडायो। गन्तव्य थियो ओक्लाहोमाको उजाड मैदान, जसलाई त्यतिबेला “इन्डियन टेरिटरी” भनिन्थ्यो। ५०० माइलको बाटो। बूढा, बच्चा, बिरामी सबैलाई हिँडाइयो। जब उनीहरू त्यहाँ पुगे, रोप्ने बेला सकिएको थियो। जाडो आयो। औलो र भोकले एक वर्षभित्रै एक तिहाइ पोन्का मरे। तिनमा प्रमुख स्ट्यान्डिङ बियरका छोरा र छोरी पनि थिए।छोराको अन्तिम इच्छा थियो, “बाबा, मलाई हाम्रै माटोमा गाडिदिनु।” त्यही इच्छा पूरा गर्न स्ट्यान्डिङ बियर फर्किए नेब्रास्का। तर उनी पक्राउ परे। “रिजर्भेसन छोडेर हिँडेको” अभियोग। सन् १८७९ मा भएको मुद्दामा उनले अदालतमा हात उठाएर भने, “यो हात तपाईंको जस्तो सेतो छैन, तर यदि मैले यो हातमा सुईले घोचेँ भने रगत बग्छ, र त्यो रगत तपाईंको जस्तै रातो हुनेछ।” न्यायाधीशले फैसला गरे, “इन्डियन पनि मान्छे हो।” यो अमेरिकाको इतिहासमा पहिलो पटक आदिवासीको मानव अधिकारलाई कानुनी मान्यता दिइएको थियो।
एक सय पचास वर्षपछि म त्यही बाटोमा उभिएको थिएँ, चिफ स्ट्यान्डिङ बियर ट्रेलमा। यो २२ माइलको चकनचुरले बनेको बाटो हो, जुन बिग ब्लु नदीसँगै घुम्दै जान्छ। यो बाटो हजारौं वर्षदेखि पोन्काहरूको शिकार र व्यापारको मार्ग थियो। पछि यही बाटोबाट उनीहरूलाई लखेटियो। आज यो बाटो फेरि पोन्काकै नाममा छ। बाटोमा राखिएका बोर्डहरूमा उनीहरू आफैंले आफ्नो कथा लेखेका छन्। पोन्का जातिकी जुडी गायाश्किबोसले भनिन्, “हामी हिँड्ने सबै बाटा पहिले हाम्रै थिए। आज जो जो बाइक र पैदल यात्रा गर्छन्, ती सबै हाम्रै पुराना बाटा हुन्।”उनी एक्ली होइनन्। अमेरिका र क्यानडामा हजारौं माइलका यस्ता बाटाहरू फेरि आदिवासीहरूको कथासँग जोडिँदै छन्।वाशिङ्टन राज्यमा १३५ माइल लामो ओलम्पिक डिस्कभरी ट्रेल छ।
यो पहिले गाउँ–गाउँ जोड्ने आदिवासीहरूको पैदल बाटो थियो। आज जमेस्टाउन एस’क्लालम जातिले त्यसको कथा आफ्नै पुस्तकालय, कला ग्यालरी र सामन माछा संरक्षण केन्द्रमार्फत सुनाउँछन्।आइडाहोमा कोयुर डी’एलेनी जातिको ७२ माइलको “ट्रेल अफ द कोयुर डी’एलेन्स” छ। यो पहिले उनीहरूको व्यापारिक मार्ग थियो, पछि रेलवे बन्यो, अहिले साइकल र पैदल बाटो बनेको छ। उनीहरूले आफ्नै क्यासिनोबाट डुङ्गा यात्रा, साइकल टुर र हाइकिङ गाइड दिन्छन्। “हामीसँग संग्रहालय छैन,” उनीहरूकी वसना म्याकगोवन भन्छिन्, “त्यसैले हामी जमिनलाई नै संग्रहालय बनाउँछौं।”एरिजोनामा ह्वालापाइ जातिको ग्रान्ड क्यान्यन वेस्ट छ। यहाँ आकाशे पुल छ, जिपलाइन छ, तर सबैभन्दा ठूलो आकर्षण कोलोराडो नदीमा उनीहरू आफैंले चलाउने र्याफ्टिङ हो। सयौं वर्षअघि यो नदीले धेरै जातिहरूलाई जोड्थ्यो। सुनको खानीका लागि सरकारले नदी कब्जा गर्यो।
आज ह्वालापाइहरूले त्यही नदीमा डुङ्गा चलाएर आफ्नो कथा सुनाउँछन्। “हामी आफ्नो आँगन देखाउन गर्व गर्छौं,” लोरेटा ज्याक्सन–केली भन्छिन्, “यो त संसारकै आश्चर्य हो – ग्रान्ड क्यान्यन र कोलोराडो नदी।”यी सबै कथाहरू एउटै सत्यतर्फ औंल्याउँछन् – आँसुको बाटो बनेका मार्गहरू फेरि निको हुने बाटो बन्दै छन्। पहिले बन्दुकले लखेटिएका बाटाहरूमा आज मानिसहरू स्वेच्छाले आउँछन्, सुस्त गतिमा हिँड्छन्, कथा सुन्छन्, माटोसँग जोडिन्छन्। र त्यो कथा अब सरकार वा इतिहासको किताबले होइन, आदिवासीहरू आफैंले सुनाउँछन्।स्ट्यान्डिङ बियरले भनेका थिए, “मेरो रगत पनि रातो छ।”आज त्यही रातो रगत बगेको माटोमा फेरि फूलहरू फुल्दैछन्।बाटो उही हो, तर अर्थ फेरिएको छ।आँसुको बाटोबाट जीवनको बाटोसम्म।
