शवको साक्षी

काठमाडौँको त्रिवि शिक्षण अस्पतालको फोरेन्सिक ल्याबमा बिहानको सात बज्दै थियो। बाहिर हुस्सु लागेको थियो, तर भित्रको चिसो अर्कै किसिमको थियो— मेसिनको आवाज, फर्मालिनको गन्ध र शवहरूको मौनता मिसिएको। डा. गोपाल चौधरीले सेतो कोट लगाए, मास्क ठिक पारे र सूची हेरे। आज पाँच वटा शव थिए। पहिलो नम्बरमा लेखिएको थियो— “जोमसोम, तारा एयर, २०८१ जेठ १५”। उनको मन एकछिन अडियो। फेरि पोखराको यती एयर, सौर्य एयर— यी नामहरू उनको दैनिकीका अक्षर बनेका थिए।

ल्याबको ढोका खुल्यो। दुई जना सहायकले स्ट्रेचरमा शव ल्याए। प्लास्टिकमा बेरेर राखिएको थियो। चौधरीले चक्कु उठाए। पहिलो चिरफार गर्दा उनलाई लाग्यो— यो शव होइन, एउटा कथा हो। जोमसोमको हिमाली हावामा उडेको विमान, आकाशमा टुक्रिएको सपना, यात्रुहरूको अन्तिम श्वास। सबै यहीँ छ, मांसपेशीमा, हड्डीमा, रगतमा।

“डाक्टर साब, यो त जलेको छ,” सहायकले भन्यो।चौधरीले टाउको हल्लाए। उनलाई थाहा थियो— आगोले शरीर बिगार्छ, तर सत्य लुकाउँदैन। उनले बिस्तारै प्लास्टिक खोले। शवको अनुहार चिन्न सकिने थिएन, तर उनले दाँत हेरे, हातका औंलाहरू, कपडाको टुक्रा। “यो पाइलट हो,” उनले भन्यो, “दायाँ हातमा घडी छ, स्टिलको।” रिपोर्टमा लेखियो— मृत्युको कारण: आगो र धुवाँको संयोजन।

दोस्रो शव पोखराको यती एयरको थियो। २०७९ मा भएको दुर्घटना। चौधरी सम्झन्छन्— त्यो दिन २२ वटा शव एकैपटक आएका थिए। कोल्डरुम भरियो। १५० शव अटाउने ठाउँमा १६० पुगे। जापानको सहयोगमा बनेको कोल्डरुमले २०७२ को भूकम्पपछि धेरै सहायता गरेको थियो, तर त्यो दिन पनि कम भयो। चौधरीले रातभरि काम गरे। एउटी आमाको शवमा उनले बच्चाको सानो जुत्ता भेट्टाए। बच्चा बेपत्ता थियो। पछि थाहा भयो— बच्चा बाँचेको रहेछ, तर आमा गएकी थिइन्। चौधरीले रिपोर्ट लेख्दा हात काम्यो।उनी भन्छन्, “शव बोल्छ। हत्यामा गोली कहाँबाट आयो, आत्महत्यामा डोरीको चाप कति थियो, दुर्घटनामा कुन अंग पहिले भाँचियो— सबै लेखिएको हुन्छ।”

सुनसरीको बकलौर गाउँमा जन्मेका चौधरी सानैमा काठमाडौँ आए। बुवा ट्रेकिङ एजेन्सीमा काम गर्थे। काठमाडौँ मेडिकल कलेजबाट एमबीबीएस, आईओएमबाट सन् २०१३ मा एमडी। मुटु डाक्टर बन्ने सपना थियो। तर प्राध्यापक हरिहर वस्तीले भने, “फोरेन्सिकमा नेम र फेम दुवै छ।” चौधरी हाँसे। अहिले उनी भन्छन्, “नेम त पाएँ, फेम कहिल्यै खोजिनँ।”सुरुमा गाह्रो थियो। एमबीबीएस तेस्रो वर्षमा पहिलो पोस्टमार्टम। शवको गन्ध, चिसो छाला, चक्कुको आवाज। रातभरि सपना आउँथ्यो। ओछ्यान वरपर शव लडिरहेजस्तो। एक वर्षसम्म माछामासु खाएनन्। आमा–बुवा खुसी थिए— छोरो डाक्टर भयो। तर “लास चिरफार गर्छ” भन्ने थाहा पाएपछि मौन बसे। चौधरी भन्छन्, “समयले सबै बुझायो।”

सन् २०११ मा सेनाको विमान दुर्घटना भयो। दुई बिरामी सैनिकलाई लैजाँदै थियो। शव त्रिविमा आयो। चौधरीले सूची हेरे— नाम, थर, उमेर, पेसा। सबै आफ्नै साथीसँग मिल्यो। जलेको शव चिन्न सकिएन। उनले मनमनै कामना गरे— “मेरो साथी नहोस्।” तर डीएनएले भन्यो— त्यही साथी। चौधरी रातभरि बसे। नाम लेखेनन्। “आफन्तले पढ्लान्, मन दुख्ला,” उनले भने।अहिले उनी विभाग प्रमुख छन्। चार वर्षमा ६ हजार शव। दैनिक ५–१० पोस्टमार्टम। देशभरिबाट शव आउँछ। बेवारिसे शवहरू पनि। कसैले दाबी गरेन भने पढाइका लागि प्रयोग हुन्छ। सरकारले पोस्टमार्टमको पैसा तिर्छ, तर कात्रो र एम्बुलेन्सको खर्च परिवारले।

चौधरी भन्छन्, “हामी मृत्युको रहस्य खोल्छौं। हत्या, आत्महत्या, दुर्घटना— रिपोर्टबिना अनुसन्धान अधुरो हुन्छ।” तर प्रविधि पुरानो छ। भारत र अस्ट्रेलियामा भर्चुअल अटोप्सी हुन्छ— सीटी स्क्यानले शरीर नचिरी हेर्छ। नेपालमा चक्कु र आँखा। “राज्यले लगानी गरे न्याय छिटो मिल्छ,” उनी भन्छन्।

जेन–जी आन्दोलनका शवहरू पनि यहीँ आए। भदौ २५ मा पत्रकारहरू उनलाई भेट्न आए। उनी भन्दै थिए, “आन्दोलनका शव आउन थालेका छन्।” गोलीको दिशा, चोटको गहिराइ— सबैले कथा भन्छ।चौधरी १५ वर्षदेखि फोरेन्सिक पढाउँछन्। उनका विद्यार्थीहरू अहिले प्राध्यापक छन्। उनी भन्छन्, “यो पेसा पैसाको होइन, सत्यको हो।”

बेलुका ल्याब बन्द हुन्छ। चौधरी कोट फुकाउँछन्। बाहिर हुस्सु अझै छ। उनी हिँड्छन्। पछाडि शवहरू मौन छन्। तर तिनले बोलिरहेका छन्— जोमसोमको हावामा, पोखराको आकाशमा, सुनसरीको माटोमा। चौधरी सुन्छन्। हरेक चिरफारमा एउटा सत्य उजागर हुन्छ। हरेक रिपोर्टमा एउटा न्याय जन्मिन्छ।उनी घर फर्कन्छन्। श्रीमतीले सोध्छिन्, “आज कति?”“पाँच,” उनी भन्छन्।“केही नयाँ?”“सधैं एउटै— मृत्यु। तर हरेक फरक कथा।”राति सुत्दा सपना आउँछ— तर अब शवको होइन, न्यायको।