छाडा गाईबस्तु : सुदूरपश्चिमको सडकमा मौन हत्यारा

काठमाडौ। सुदूरपश्चिमको पूर्व–पश्चिम राजमार्ग (महेन्द्रनगर–अत्तरिया खण्ड) मा रातको समयमा अचानक सडकमा सुतेको गाई वा बाछोसँग ठोक्किएर ज्यान गुमाउनेको सङ्ख्या डरलाग्दो रूपमा बढ्दै छ। यो एशियन हाइवे २ (AH2) को सबैभन्दा जोखिमपूर्ण खण्ड बन्दै गएको छ। छाडा गाईबस्तुको कारणले मात्रै कैलाली–कञ्चनपुरमा गत वर्ष १२ जनाको मृत्यु भयो भने सयौँ घाइते भए। तर, स्थानीय सरकारको बेवास्ता र कानुनी कमजोरीले यो समस्या दिनदिनै जटिल बन्दै छ। गाईपालनमा चरम लापरवाही र “गाई पवित्र छ, छाडा छोड्नु धर्म हो” भन्ने गलत धारणाले सडकलाई खुला गोठ बनाएको छ।

छाडा बस्तुले सवारी चालकलाई मात्र होइन, किसानलाई पनि ठूलो नोक्सानी पुर्याइरहेको छ। बाली नष्ट गर्ने, दुर्घटनापछि गाई मरेमा गोहत्या मुद्दाको डरले भाग्ने चालक, अनि घाइते भएर उपचार खर्चको बोझ– यी सबैको मार आम नागरिकले भोगिरहेका छन्। यदि तत्काल कडा कानुन बनाएर “छाडा बस्तुभाउ राख्न पूर्ण प्रतिबन्ध” लगाई जरिवाना र सजायको व्यवस्था गरियो भने मात्र यो समस्या नियन्त्रणमा आउन सक्छ। तर हालसम्म यस्तो पहल कतै देखिएको छैन।

अल्पकालीन समाधान तत्कालै सम्भव छ। रातको समयमा छाडा गाईबस्तुको घाँटीमा रिफ्लेक्टर पट्टी बाँध्ने, सडकमा “छाडा पशु क्षेत्र” चेतावनी बोर्ड राख्ने, र स्थानीय पालिकाले २४ सै घण्टा सक्रिय “समात्ने टोली” परिचालन गर्ने काम आजैबाट सुरु गर्न सकिन्छ। यस्तो टोलीले समातेका गाईबस्तुलाई तत्काल गोठमा लगेर मालिकलाई जरिवाना तिराउने व्यवस्था गरेमा धेरै हदसम्म नियन्त्रण हुन्छ।

मध्यम र दीर्घकालीन उपायहरू झन् प्रभावकारी छन्। धनगढी, अत्तरिया, लम्की र महेन्द्रनगरमा ठूला गौशाला/शेल्टर स्थापना गर्नुपर्छ। हरेक पालिकाले पशु दर्ता प्रणाली अनिवार्य गर्नुपर्छ– जसमा गाईबस्तुको फोटो, मालिकको विवरण र चिप जडान गरिन्छ। सडक छेउमा cattle grids (गाई अड्किने ग्रिल) र बलियो फेन्सिङ लगाउने काम सडक विभागले तत्काल थाल्नुपर्छ। साथै, सामुदायिक चरन क्षेत्र तोकेर किसानलाई अनुदानमा घाँसको बीउ र सहुलियत ऋण दिने हो भने छाडा छोड्ने बानी आफैं हट्छ।

यी सबै कामका लागि प्रदेश सरकार, सडक विभाग, कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय र स्थानीय पालिकाबीच समन्वय आवश्यक छ। बजेटको अभाव भन्ने बहाना बनाउनु हुन्न– गौशाला निर्माण र फेन्सिङका लागि केन्द्रले दिने अनुदान र प्रदेशको बजेट पर्याप्त छ।

सार्वजनिक सचेतना कार्यक्रमलाई पनि उत्तिकै महत्व दिनुपर्छ। रेडियो, एफएम, सामाजिक सञ्जाल र गाउँ–गाउँमा प्रशिक्षण शिविर चलाएर “गाई छाड्नु धर्म होइन, सडकमा छाड्नु अपराध हो” भन्ने सन्देश प्रवाह गर्नुपर्छ। विकल्पका रूपमा गौशाला, सामुदायिक चरन र गोबर ग्यास प्लान्टको फाइदा बताउनुपर्छ। जरिवाना र कानुनी कारबाहीको डर पनि देखाउनुपर्छ।

छाडा गाईबस्तु सडक सुरक्षा मात्र होइन, सुदूरपश्चिमको विकासमा पनि ठूलो बाधक बनेको छ। यो समस्या समाधान नगरेसम्म राजमार्गमा रातको यात्रा जोखिमपूर्ण नै रहने छ। अब गफ होइन, काम चाहिएको छ। स्थानीय सरकारले आजैबाट “छाडा बस्तुभाउ शून्य” अभियान सुरु गरौँ। गाईको संरक्षण गोठमा हुन्छ, सडकमा होइन।