छठ: सूर्य, जल र आस्थाको महापर्व

मिथिलाञ्चलको काखमा, दीपावली र भाइटीकाको उज्यालो उष्मा सेलाउन नपाउँदै, आस्थाको महापर्व छठको स्निग्ध रौनकले आकाश र धर्तीलाई एकाकार बनाउँछ। यो पर्व केवल अनुष्ठान होइन, यो त सूर्यदेवको प्रभामय किरणमा नुहाएर आत्मालाई शुद्ध गर्ने साधना हो; यो जल, माटो र मनको त्रिवेणी संगम हो, जहाँ समानता र संयमको सन्देश गुञ्जिन्छ।छठ पर्व चार दिनको संयम र श्रद्धाको काव्य हो। नहाय–खायमा व्रतालुले शरीर र मनलाई शुद्ध गर्दै सात्त्विक भोजनसहित पर्वको प्रारम्भ गर्छन्। खरनाको साँझ, माटोको चुल्होमा दूध, चामल र गुडको खीर पकाएर, सूर्यदेव र षष्ठी मातालाई अर्पण गरिन्छ—यो संयमको स्वादिलो क्षण। षष्ठीको साँझ, अस्ताउँदो सूर्यलाई ‘सँझुका अर्घ’ दिँदै, व्रतालुहरू नदी–पोखरीको किनारमा ठकुवा, फलफूल र श्रद्धाले सजिएको दाउरा बोकेर उभिन्छन्। र, सप्तमीको बिहान, उदाउँदो सूर्यलाई ‘भोरका अर्घ’ चढाएर, जीवनमा प्रकाश र शक्तिको याचना गरिन्छ।“नमो भगवते श्री सूर्यनारायणाय नमः”मन्त्रको गुञ्जनसँगै जलमा डुबेका पाइलाहरू, सूर्यको किरणमा नतमस्तक हुन्छन्।छठ केवल सूर्यको उपासना होइन, यो षष्ठी माताको कृपाको उत्सव पनि हो। पुराणहरू भन्छन्—षष्ठी माता, प्रकृतिको छैटौँ अंश, सन्तान र सृष्टिको रक्षिका। रामायणमा राम–सीताले सूर्यको आराधना गरेको स्मृति होस् वा महाभारतमा कर्ण र द्रौपदीको सूर्य उपासना, छठले वैदिक सभ्यताको गहिरो छाप बोकेको छ। यो पर्व मातृत्व, प्रकृति र आध्यात्मिकताको संगम हो।छठको घाटमा जात, वर्ग र लिङ्गको विभेद हराउँछ। गरिब–धनी, ब्राह्मण–दलित, सबै एकै जलाशयमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ चढाउँछन्। “काँचा ही बाँस के बहँगिया” र “उठ हे सूरज देव” जस्ता मिथिलाका लोकगीतले वातावरणलाई भक्तिमय बनाउँछ। वैज्ञानिक दृष्टिमा, सूर्यको किरणले भिटामिन ‘डी’ प्रदान गर्छ, जलमा डुब्दा मन शान्त हुन्छ, र ध्यानले एकाग्रता बढ्छ।छठ पर्व सूर्यको तेज, जलको शान्ति र माटोको स्नेहमा रंगिएको साहित्य हो। यो संयमको साधना, श्रद्धाको काव्य र सामूहिकताको उत्सव हो। जब व्रतालुहरू सूर्यदेवलाई अर्घ चढाउँछन्, तिनका मनहरू जीवनको उज्यालो र ऊर्जाले भरिन्छन्। छठ, मिथिलाञ्चलको मात्र होइन, सम्पूर्ण मानवताको आध्यात्मिक धरोहर हो—जहाँ मन, माटो र सूर्य एकाकार भएर आस्थाको दीप प्रज्वलित गर्छ।