अमेरिका–भेनेजुएला तनाव: कैरेबियनमा युद्धको छायाँ, भेनेजुएलाको पुरानो सोभियत हतियारको वास्तविकता

काराकास/वाशिङ्टन, १४ नोभेम्बर २०२५ – कैरेबियन सागरको शान्त जलक्षेत्रमा अचानक अमेरिकी सैन्य शक्तिको विशाल तैनातीले दक्षिण अमेरिकाको राजनीतिक नक्सालाई तनावपूर्ण बनाएको छ। अमेरिकी नौसेनाको सबैभन्दा शक्तिशाली विमानवाहक जहाज युएसएस जेराल्ड आर फोर्ड (USS Gerald R. Ford) ले यस क्षेत्रमा प्रवेश गरेपछि भेनेजुएलासँग अमेरिकाको सम्बन्धमा नयाँ उचाइको तनाव सिर्जना भएको छ। यो १००,००० टनको विशालकाय जहाजसँगै अमेरिकाले करिब १५,००० सैनिक, दर्जनौं युद्धपोतहरू, एफ-३५ स्टेल्थ लडाकु विमानहरू, आक्रमणकारी पनडुब्बीहरू र उन्नत मिसाइल रक्षा प्रणालीहरू तैनाथ गरेको छ। पेन्टागनले यो तैनातीको मुख्य उद्देश्य लागूऔषध तस्करी नियन्त्रण भएको दाबी गरेको छ, जसअन्तर्गत कैरेबियन र पूर्वी प्रशान्त महासागरमा १९ वटा हवाई हड्तालहरू समावेश छन्। तर, क्षेत्रीय विश्लेषकहरूले यति ठूलो सैन्य उपस्थितिलाई मात्र ड्रग्सविरुद्धको कारबाहीसँग जोड्न अस्वाभाविक ठानेका छन्। उनीहरूका अनुसार, यो १९८९ को पनामा आक्रमणपछिको अमेरिकी सेनाको सबैभन्दा ठूलो क्षेत्रीय तैनाती हो, जसले भेनेजुएलाको राष्ट्रपति निकोलस मदुरोको शासनविरुद्ध प्रत्यक्ष दबाबको रूप लिन सक्छ।

यो घटनाक्रमले भेनेजुएलाको सैन्य शक्तिको वास्तविक चित्रणलाई पनि उजागर गरेको छ। बोलिभारियन राष्ट्रिय सशस्त्र बल (FANB) लाई विगतमा ल्याटिन अमेरिकाको सबैभन्दा शक्तिशाली सेनामध्ये एक मानिन्थ्यो, तर आर्थिक संकट, पुरानो सोभियतकालीन रुसी हतियारहरूको निर्भरता, सैनिक संख्याको कमी र मर्मत अभावले यो सेना कमजोर बनेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय रणनीतिक अध्ययन संस्था (IISS) को तथ्यांकअनुसार, भेनेजुएलाको सक्रिय सैन्य संख्या १,२३,००० छ, जसमा सेना ६३,०००, नौसेना २५,५००, वायुसेना ११,५००, राष्ट्रिय गार्ड २३,००० र रिजर्भ ८,००० छन्। ग्लोबल फायरपावरको २०२५ को मूल्यांकनमा भेनेजुएला १४५ देशमध्ये ५०औं स्थानमा छ, जसको पावर इन्डेक्स ०.८८८२ छ। तर, यी संख्याहरूले सैन्यको गुणस्तरीय कमजोरीलाई लुकाउन सकेका छैनन्। भेनेजुएलाले अमेरिकी विमानवाहक समूहको सामना गर्नका लागि ठूलो सैन्य अभ्यास सुरु गरेको छ, जसमा २००,००० सैनिकहरू सहभागी हुने दाबी गरिएको छ। यस अभ्यासले मदुरो सरकारको आन्तरिक नियन्त्रण कायम राख्ने प्रयासलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्दछ।

भेनेजुएलाको सैन्य इतिहास ह्युगो चावेजको शासनकालसँग जोडिएको छ। १९९९ मा सत्तामा आएका चावेजले तेलको विशाल आम्दानीलाई सैन्य आधुनिकीकरणमा लगानी गरे। अमेरिकासँगको सम्बन्ध बिग्रिएपछि उनले रुससँग हतियार खरिदका ठूला सम्झौताहरू गरे। यस क्रममा भेनेजुएलाले सु-३०एमकेए२ लडाकु विमानहरू, टी-७२बी१ ट्यांकहरू, बीएमपी-३ इन्फेन्ट्री फाइटिङ भेहिकलहरू, एस-३००, बुक र पेचोरा हवाई रक्षा प्रणालीहरू, इग्ला-एस पोर्टेबल मिसाइलहरू र कलाश्निकोभ राइफलहरू खरिद गर्‍यो। यी हतियारहरू मूलतः सोभियत डिजाइनका थिए, जसलाई रुसले आधुनिकीकरण गरेको थियो। चावेजको समयमा यी हतियारहरूले भेनेजुएलालाई कोलम्बिया, ब्राजिल वा पेरुजस्ता छिमेकी देशहरूभन्दा सैन्य रूपमा अघि राखेका थिए। तर, २०१३ मा चावेजको मृत्युपछि निकोलस मदुरोको शासनमा आर्थिक संकटले सबै कुरा बदलिदियो। अमेरिकी प्रतिबन्धहरूले तेल उत्पादनमा ८० प्रतिशत कमी ल्याए, अति मुद्रास्फीतिको चरमले अर्थतन्त्र ध्वस्त भयो र करिब ७९ लाख युवाहरूले देश छोडे। यसले सैन्य मर्मत, तालिम र लजिस्टिक्सलाई ठूलो धक्का दियो। हाल रुसले भेनेजुएलालाई थप सहयोगको तयारी गरेको छ, जसमा मिसाइल, रडार र विमान अपग्रेड समावेश छन्, तर यी प्रयासहरूले तत्कालीन कमजोरी हटाउन सक्दैनन्।

भेनेजुएलाको सेना राजनीतिक वफादारीमा आधारित छ, जसले यसको व्यावसायिकतालाई कमजोर बनाएको छ। २०१९ मा अमेरिकी दक्षिणी कमान्डका तत्कालीन एडमिरल क्रेग फलरले भनेका थिए, “भेनेजुएलामा २,००० जनरल र एडमिरलहरू छन्, जुन नेटो सदस्य देशहरूभन्दा बढी हो, जबकि अमेरिकामा ८५० जनरलहरू छन् र सैन्य संख्या १० गुणा ठूलो छ।” यो पदोन्नतिप्रथा राजनीतिक निष्ठामा आधारित छ, जसले सैन्य क्षमतामा ह्रास ल्याएको छ। सेनासँग ९२ वटा टी-७२बी१ ट्यांकहरू, १२३ बीएमपी-३, ८१ एएमएक्स-३० (फ्रान्सेली) र एमस्टा-एस हाउइजरहरू, स्मर्च रकेट लन्चरहरू छन्। तर, स्पेयर पार्ट्सको अभाव, इन्धनको कमी र चालकहरूको अपर्याप्त तालिमले यी हतियारहरूलाई परेडमा मात्र प्रभावकारी बनाएको छ। हाल भेनेजुएलाले रुसी निर्मित ५,००० इग्ला मिसाइलहरू तैनाथ गरेको छ, जसलाई अमेरिकी आक्रमणविरुद्ध प्रयोग गर्ने योजना छ। तर, विश्लेषकहरूका अनुसार, यी हतियारहरूले गुरिल्ला युद्धमा मात्र सीमित भूमिका खेल्न सक्छन्।

भेनेजुएलाको वायुसेना क्षेत्रीय रूपमा अझै गर्विलो छ, तर जोखिमपूर्ण अवस्थामा छ। यसको मुख्य हतियार सु-३०एमकेए२ हो, जसमा ख-३१ एन्टी-शिप मिसाइलहरू जडान गर्न सकिन्छ। भेनेजुएलाले २४ वटा यस्ता विमानहरू खरिद गरेको थियो, तर कम्तीमा ३ वटा दुर्घटनामा नष्ट भइसकेका छन्। गैरसरकारी संस्था कन्ट्रोल सियुदाडानोका अनुसार, पुरानो प्रणाली, स्पेयर पार्ट्सको अभाव र पाइलट तालिमको कमीले यी विमानहरूको उपलब्धता ५० प्रतिशतभन्दा कम छ। हवाई रक्षा प्रणालीमा १२ ब्याट्री एस-३००, ९ बुक, ४४ पेचोरा र धेरै इग्ला-एस छन्। यी प्रणालीहरू आधुनिक छन्, तर अमेरिकी एफ-३५ स्टेल्थ विमानहरू र इलेक्ट्रोनिक वारफेयरको सामना गर्न पहिलो लक्ष्य बन्न सक्छन्। हालको तनावमा भेनेजुएलाले यी प्रणालीहरूलाई उच्च अलर्टमा राखेको छ, तर रुसी सहयोग बिना मर्मत चुनौतीपूर्ण छ।

भेनेजुएलाको नौसेना भने सबैभन्दा कमजोर कडी हो। यससँग १ इटालियन फ्रिगेट (मारिस्कल सुक्रे), १ जर्मन टाइप-२०९ पनडुब्बी र ९ वटा गस्ती जहाजहरू मात्र छन्। स्पेनबाट खरिद गरिएका जहाजहरूमा चिली र इरानका मिसाइलहरू जडान गरिए पनि हवाई रक्षा प्रणालीको अभाव छ। अमेरिकी विमानवाहक समूहको अगाडि भेनेजुएलाको नौसेना नगण्य छ, जसले कैरेबियन सागरमा अमेरिकी वर्चस्वलाई स्पष्ट पार्छ। पछिल्लो हप्तामा अमेरिकी हवाई हड्तालहरूले ड्रग ट्राफिकिङ भन्दा भेनेजुएलाको नौसैनिक गतिविधिमाथि निगरानी बढाएको छ।

मदुरो सरकारको सबैभन्दा ठूलो दाबी बोलिभारियन मिलिशिया हो, जसलाई जनताको सैन्य भन्दै ४५ लाखदेखि ८२ लाखसम्म परिचालन गर्ने भनिन्छ। तर, सीआरआईईएस थिङ्कट्यांकका विश्लेषक आन्द्रेई सर्बिन पोन्टका अनुसार, “यी मिलिशिया सैन्य अनुभवविहीन छन्। उनीहरूको मुख्य काम गुप्तचर सञ्जाल र आन्तरिक दमन हो, युद्धमा प्रभावहीन।” वास्तविक संख्यामा मिलिशिया २ लाख २० हजारको हाराहारीमा छ, र उनीहरूलाई राइफलहरू र केही मिसाइलहरू दिइए पनि संरचनात्मक तालिम र कमान्डको अभाव छ। हालको सैन्य अभ्यासमा मिलिशियालाई पनि समावेश गरिएको छ, तर यो आन्तरिक स्थिरता कायम राख्ने औजार बढी देखिन्छ।

अमेरिकाको सैन्य शक्तिसँग तुलना गर्दा भेनेजुएलाको कमजोरी झनै स्पष्ट हुन्छ। युएसएस जेराल्ड आर फोर्डमा ७५ भन्दा बढी विमानहरू (एफ-३५ र एफ/ए-१८), १५,००० सैनिकहरू, डेस्ट्रोयरहरू, क्रुजरहरू र पनडुब्बीहरू छन्। प्युर्तो रिकोमा तैनाथ १० वटा एफ-३५ विमानहरूले स्टेल्थ क्षमता थप्छन्, जसमा इलेक्ट्रोनिक वारफेयर र साइबर क्षमताहरू समावेश छन्। यसको विपरीत, भेनेजुएलासँग पुरानो सु-३० (२० भन्दा कम उड्न सक्ने), टी-७२ ट्यांकहरू (मर्मत अभाव), कमजोर नौसेना र अपर्याप्त हवाई रक्षा छन्। आर्थिक संकटले लजिस्टिक्सलाई थप कमजोर बनाएको छ। विश्लेषकहरूका अनुसार, अमेरिकी आक्रमणमा भेनेजुएला एक हप्ता पनि टिक्न सक्दैन।

तर, यो तनाव युद्धमा परिणत हुने सम्भावना कम छ। अन्तर्राष्ट्रिय विरोध, विशेष गरी रुस र चीनबाट, अमेरिकी आक्रमणलाई रोक्न सक्छ। रुसले भेनेजुएलालाई सैन्य सहयोगको तयारी गरेको छ, जसमा थप हतियारहरू समावेश छन्। ल्याटिन अमेरिकी देशहरूको विरोध र आर्थिक–राजनीतिक लागतले पनि ट्रम्प प्रशासनलाई रोक्न सक्छ। मदुरोको आन्तरिक नियन्त्रण अझै बलियो छ, जसले विद्रोह रोकेको छ। तैपनि, कैरेबियन सागरमा यो सैन्य नृत्यले क्षेत्रीय स्थिरतालाई खतरा पुर्‍याएको छ। भेनेजुएलाको पुरानो सोभियत हतियारहरू र अमेरिकाको आधुनिक युद्ध मेसिनबीचको असमानताले यदि कुनै गल्ती भयो भने कैरेबियन फेरि युद्धको अखडा बन्न सक्छ। यो तनावले दक्षिण अमेरिकाको भविष्यलाई निर्धारण गर्ने खतरा बोकेको छ।