नेपालको राजनीति र 'कथा सेट' गर्ने पत्रकारिता

नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा पत्रकारिताको भूमिका सदैव विवादास्पद रहेको छ। यो देशमा जहाँ राजनीतिक अस्थिरता र भ्रष्टाचारका आरोपहरू सामान्य बनेका छन्, त्यहाँ पत्रकारिताले सत्यको खोजी गर्नुको सट्टा कथा सेट गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। कथा सेट गर्ने पत्रकारिता भनेको तथ्यहरूमा आधारित नभई पूर्वाग्रही धारणा वा राजनीतिक एजेन्डालाई बढावा दिने खालको रिपोर्टिङ हो, जसले जनमतलाई प्रभावित पार्छ र व्यक्तिहरूको जीवनमा गम्भीर असर पार्छ। यो प्रवृत्तिले नेपालको राजनीतिलाई अझ जटिल बनाएको छ, जहाँ सत्ता पक्ष र विपक्षीहरूले मिडियालाई हतियारको रूपमा प्रयोग गर्छन्। यस लेखमा, कुलमान घिसिङलाई भ्रष्टाचारी भनेर मिडियाले सेट गरेको कथाको उदाहरणबाट सुरु गर्दै, यस्ता अन्य उदाहरणहरू प्रस्तुत गरी यस प्रवृत्तिको विश्लेषण गर्नेछु। यो कथा सेट गर्ने अभ्यासले कसरी न्यायपूर्ण छानबिन बिना नै राजीनामा वा बर्खास्तीको माग उठाउँछ र अन्ततः बिगुल फुक्छ, त्यसबारे चर्चा गर्नेछु।

कुलमान घिसिङ, नेपाल विद्युत प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक, नेपालमा लोडसेडिङ अन्त्य गर्ने नायकको रूपमा चिनिन्छन्। उनीले देशलाई अन्धकारबाट मुक्त गरेर लाखौं नेपालीको जीवनमा उज्यालो ल्याए। तर, राजनीतिक खेलमा उनी पनि शिकार बने। २०२४ मा विभिन्न मिडियाले कुलमानलाई भ्रष्टाचारमा मुछेको आरोप लगाउन थाले। उदाहरणका लागि, एक अनलाइन पोर्टलले घिसिङलाई उच्च घनत्वको पोलिथिन पाइप घोटालामा संलग्न भएको आरोप लगायो, जसमा एसियाली विकास बैंकको मौनताको पनि उल्लेख थियो। यो आरोपमा पारदर्शिताको अभाव र अनियमितताको कुरा उठाइयो, तर कुनै ठोस प्रमाण वा गुणस्तरीय छानबिन बिना नै यो कथा फैलाइयो। मिडियाले फलोअप स्टोरीहरू लेख्न थाल्यो, जसमा घिसिङले लोकप्रियताको आडमा भ्रष्टाचार गरेको दाबी गरियो। एक राजनीतिज्ञ, महेश बस्नेतले कुलमानलाई लोकप्रियताको आडमा भ्रष्टाचार गरेको आरोप लगाए। यसपछि विपक्षी नेताहरूले उनको राजीनामा वा बर्खास्तीको माग गरे। तर, कुनै न्यायोचित छानबिन भएन। ऊर्जा मन्त्रीले नै यस्ता आरोपहरूलाई कम आँके। यो घटनाले देखाउँछ कि कसरी मिडियाले तथ्य जाँच नगरी कथा सेट गर्छ र राजनीतिक दबाब सिर्जना गर्छ। कुलमानले नै प्राधिकरणमा दशकौंदेखिको भ्रष्टाचार उजागर गरेको दाबी गरेका थिए, तर मिडियाको कथाले उनलाई नै खलनायक बनायो। यो कथा सेट गर्ने अभ्यासले नेपाली राजनीतिमा व्यक्तिगत प्रतिशोधको माध्यम बनेको छ, जसले योग्य व्यक्तिहरूलाई हतोत्साहित गर्छ।

यस्तो प्रवृत्ति कुलमानको मामलामा मात्र सीमित छैन। नेपालको राजनीतिमा यस्ता धेरै उदाहरण छन् जहाँ मिडियाले गलत कथा सेट गरेर राजीनामा वा बर्खास्तीको माग उठाएको छ। २०२५ मा जेन जेड आन्दोलन यसको ज्वलन्त उदाहरण हो। सरकारले सामाजिक सञ्जालहरू जस्तै फेसबुक, टिकटकलाई फेक न्यूज, घृणा फैलाउने र अनलाइन ठगी रोक्ने नाममा प्रतिबन्ध लगायो। तर, यो कदमले युवाहरूमा आक्रोश पैदा गर्‍यो र ठूलो आन्दोलन भयो। मिडियाले यो आन्दोलनलाई गलत रूपमा प्रस्तुत गरे। उदाहरणका लागि, केही भारतीय मिडियाले यो आन्दोलनलाई राजतन्त्र पुनर्स्थापना वा हिन्दू राष्ट्रको मागसँग जोडे, जुन पूर्ण रूपमा गलत थियो। दैनिक जागरण जस्ता आउटलेटले यो आन्दोलनलाई हिन्दू राष्ट्रको माग भनेर फ्रन्ट पेजमा छापे। यसले आन्दोलनको मूल उद्देश्य – भ्रष्टाचार, पक्षपात र आर्थिक कठिनाइविरुद्ध – लाई धुमिल पार्‍यो। आन्दोलनकारीहरूले सरकारलाई उल्टाउने माग गरे, जसमा १९ जनाको ज्यान गयो र संसद भवनमा आगो लगाइयो। प्रधानमन्त्रीले राजीनामा दिए, तर यो सबै फेक न्यूज र कथा सेट गर्ने पत्रकारिताको परिणाम थियो। सरकारले फेक न्यूज रोक्ने नाममा प्रतिबन्ध लगाए पनि, मिडियाले नै आन्दोलनलाई हिंसात्मक बनाउने कथा फैलायो। यसले देखाउँछ कि कसरी मिडियाले तथ्य जाँच नगरी राजनीतिक अस्थिरता निम्त्याउँछ।

अर्को उदाहरण नेपालको पत्रकारितामा राजनीतिक भूमिकाको हो। २०२४ मा प्रकाशित एक अध्ययनले नेपालमा पत्रकारिताले लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको रक्षा गर्ने भूमिका खेल्ने तर राजनीतिक दबाबका कारण चुनौतीहरू सामना गर्ने कुरा उल्लेख गरेको छ। नेपाली पत्रकारहरू सडकमा प्रदर्शनकारीहरूबाट हिंसा र सरकारबाट दबाब दुवै सामना गर्छन्। यो द्वन्द्वले मिडियालाई निष्पक्ष रहन गाह्रो बनाउँछ, जसले गर्दा कथा सेट गर्ने प्रवृत्ति बढ्छ। उदाहरणका लागि, २०२३ मा द्वन्द्व सम्बन्धी रिपोर्टिङमा मात्र ०.२६% सामग्रीहरू मात्र द्वन्द्व-संवेदनशील थिए। यसले राजनीतिक घटनाहरूमा तथ्यपूर्ण रिपोर्टिङको अभाव देखाउँछ। फलस्वरूप, राजनीतिक खेलाडीहरूले मिडियालाई प्रयोग गरेर विरोधीहरूमाथि आक्रमण गर्छन्, जसले राजीनामा माग्ने संस्कृति बढाउँछ।

नेपालको इतिहासमा यस्ता घटनाहरू बारम्बार दोहोरिन्छन्। २०१९ मा नै कुलमानविरुद्ध भ्रष्टाचारका आरोपहरू उठेका थिए, जसलाई ऊर्जा मन्त्रीले कम आँकेका थिए। तर, २०२५ मा उनलाई यातायात मन्त्री बनाएपछि पनि भ्रष्ट अधिकारीहरूमाथि कारबाही गरेको दाबी गरियो। यसले देखाउँछ कि मिडियाको कथा सेटिङले व्यक्तिको छवि कसरी बिगार्छ। अर्को उदाहरण, २०२५ को जेन जेड आन्दोलनमा फेक न्यूजले आन्दोलनलाई हिंसात्मक बनाउने प्रयास गरेको थियो। यस आन्दोलनले भ्रष्टाचार अन्त्य, पक्षपात रोक्ने र सुधारको माग गरेको थियो, तर मिडियाले यसलाई राजतन्त्र फर्काउने वा धार्मिक एजेन्डासँग जोडेर गलत कथा सेट गर्‍यो। फलस्वरूप, प्रधानमन्त्रीको राजीनामा भयो, तर न्यायपूर्ण छानबिन भएन। यो प्रवृत्तिले नेपालको लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाउँछ, किनकि जनमत तथ्यमा नभई कथामा आधारित हुन्छ।

कथा सेट गर्ने पत्रकारिताको प्रभाव गम्भीर छ। यसले व्यक्तिहरूको करियर नष्ट गर्छ, राजनीतिक अस्थिरता बढाउँछ र समाजमा अविश्वास पैदा गर्छ। नेपालमा मिडियाले राजनीतिक एजेन्डा बोकेर काम गर्दा, सत्यको खोजी पछि पर्छ। उदाहरणका लागि, युट्युब सीरीजहरू जस्तै 'हेर्ने कथा' ले राजनीतिबाट टाढा रहेर मानवीय कथाहरू प्रस्तुत गरेर पत्रकारितालाई पुनर्परिभाषित गर्न खोजेको छ। तर, मुख्यधारका मिडियामा यो प्रवृत्ति कम छ। भ्रष्टाचार केन्द्रित पत्रकारिताले सरकार उल्टाउन मद्दत गरेको छ, जस्तो जेन जेड आन्दोलनमा। तर, यसले फेक न्यूजलाई बढावा दिन्छ।

अन्तमा, नेपालको राजनीतिमा कथा सेट गर्ने पत्रकारिताले न्यायपूर्ण छानबिनलाई बेवास्ता गर्दै राजीनामा माग्ने संस्कृति बढाएको छ। कुलमान घिसिङ जस्ता व्यक्तिहरू यसका शिकार बन्छन्, जहाँ प्रमाण बिना आरोप लगाइन्छ र बिगुल फुक्छ। जेन जेड आन्दोलन जस्ता घटनाहरूले यसलाई प्रमाणित गर्छन्। यसलाई रोक्न मिडियाले तथ्य जाँच र नैतिकता अपनाउनुपर्छ। अन्यथा, नेपालको लोकतन्त्र कथाहरूको जालमा फस्नेछ।