रुस-युक्रेन युद्धको सम्भावित अन्त्य: पुटिनको कठोर शर्त र अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक प्रयासहरू

रुस-युक्रेन युद्धले विश्वलाई दुई वर्षभन्दा बढी समयदेखि तनावमा राखेको छ। यो द्वन्द्वले न केवल दुई देशका लाखौं नागरिकको जीवन प्रभावित गरेको छ, बरु वैश्विक अर्थतन्त्र, ऊर्जा संकट र खाद्यान्न आपूर्तिमा पनि ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। यस्तो अवस्थामा रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले किर्गिस्तान भ्रमणका क्रममा युद्ध समाप्तिका लागि स्पष्ट शर्त राखेका छन्। उनको यो भनाइले शान्तिका लागि नयाँ बहस छेडेको छ, तर एकतर्फ युद्धको निरन्तरता र अर्कोतर्फ कूटनीतिक प्रयासहरूबीच सन्तुलन कायम गर्न चुनौती थपिएको छ। यस लेखमा पुटिनको भनाइको विश्लेषण गर्दै युद्धको वर्तमान अवस्था, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया र भविष्यका सम्भावनाहरूबारे चर्चा गरिनेछ।

पुटिनले किर्गिस्तानको राजधानी बिश्केकमा आयोजित सामूहिक सुरक्षा सन्धि संगठन (सीएसटीओ) सम्मेलनपछि पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै भनेका थिए, "यदि युक्रेनी सेनाहरूले उनीहरू कब्जामा राखेका क्षेत्रहरूबाट बाहिरिए भने हामी युद्ध अभियान रोक्नेछौं। यदि उनीहरूले त्यसो गरेनन् भने, हामी यो बल प्रयोग गरेर प्राप्त गर्नेछौं।" यो भनाइले रुसको अधिकतम दाबीलाई दोहोर्‍याउँछ। रुसले युक्रेनको करिब २० प्रतिशत क्षेत्र—जसमा लुहान्स्क, डोनेत्स्क, खेरसन र जापोरिज्जिया क्षेत्रका भागहरू समावेश छन्—कब्जा गरेको छ। पुटिनका अनुसार, यी क्षेत्रहरू रुसका 'ऐतिहासिक' भाग हुन् र युक्रेनले तिनलाई छोड्नै पर्छ। यसबाहेक, उनले युक्रेनको वर्तमान सरकारलाई 'अवैध' ठहर गर्दै भनेछन् कि यो अवस्थामा कुनै पनि सम्झौता कानुनी रूपमा असम्भव छ। "रुस युक्रेनसँग सहमत हुन चाहन्छ, तर अहिले यो कानुनी रूपमा सम्भव छैन," उनले थपे। यो दाबीले युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीलाई निशाना बनाएको छ, जसको वैधतामाथि रुसले सधैं प्रश्न उठाउँदै आएको छ।

पुटिनको यो भनाइले युद्धको समाप्तिका लागि रुसको दृष्टिकोण स्पष्ट पार्छ। उनी भन्छन् कि केही युक्रेनीहरू 'अन्तिम युक्रेनीको मृत्यु नभएसम्म' लड्न तयार छन्, र रुस पनि त्यसका लागि तयार छ। यो कुराले युद्धलाई लम्ब्याउने खतरा बढाउँछ। तर, उनी अमेरिका र युक्रेनले तयार पारेको शान्ति योजनाको मस्यौदालाई सकारात्मक ठान्छन्। "यो भविष्यका लागि सहमतिको आधार बन्न सक्छ," उनले भने। यो योजनामा डोनेट्स्क, क्रिमिया र लुगान्स्क क्षेत्रहरूलाई रुसको रूपमा मान्यता दिने प्रस्ताव छ। पुटिनले यो 'चर्चाका लागि विषयहरूको सेट' भनेर वर्णन गर्दै मस्कोमा अमेरिकी विशेष दूतको भेटका लागि तयार रहेको बताए। यसले रुसले कूटनीतिलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार नगरेको संकेत गर्छ। तथापि, यदि शर्तहरू पूरा नभएमा लडाइँ जारी रहने चेतावनीले तनाव कायमै राख्छ।

युक्रेनको पक्षबाट यो शर्त अस्वीकार्य छ। राष्ट्रपति जेलेन्स्कीले तत्काल प्रतिक्रिया दिँदै भनेका छन् कि "हामी कुनै पनि क्षेत्र छोड्नेछैनौं।" उनका प्रमुख सल्लाहकार आन्द्रिय यर्माकले पनि जोड दिए कि "जबसम्म जेलेन्स्की राष्ट्रपति छन्, कुनै क्षेत्र हस्तान्तरण हुँदैन।" यो दाबीले युक्रेनको सार्वभौमिकताको रक्षा गर्ने प्रतिबद्धतालाई प्रतिबिम्बित गर्छ। युरोपेली संघ र नेटोका सदस्य राष्ट्रहरूले पनि पुटिनको मागलाई 'अस्वीकार्य' भनेका छन्। युरोपेली संघका विदेश नीति प्रमुख जोसेप बोरेलले भने, "क्षेत्रीय अखण्डता कुनै पनि वार्ताको आधार होइन, यो अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको आधार हो।" यसबाहेक, युक्रेनले पछिल्ला महिनामा रुसी अग्रपङ्क्तिमा सफलतापूर्वक प्रतिरक्षा गरेको छ। अमेरिकी युद्ध अध्ययन संस्था (आइसीडब्ल्यू) का अनुसार, रुसले २०२५ मा औसत ४६७ वर्ग किलोमिटर क्षेत्र कब्जा गरेको छ, जुन २०२४ भन्दा बढी हो तर शहरहरू कब्जा गर्न अझै संघर्षरत छ। यो अवस्थाले युक्रेनको सैन्य क्षमताको मजबुती देखाउँछ।

पछिल्ला केही हप्ताहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीति तीव्र बनेको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले शान्ति योजनाको मस्यौदा तयार पारेका छन्, जसमा युक्रेनलाई पूर्वी क्षेत्रबाट फिर्ता हुने र अमेरिकाले रुसी दाबीलाई डी फ्याक्टो मान्यता दिने प्रस्ताव छ। यो योजना अक्टोबरमा अमेरिका र रुसका अधिकारीहरूबीच तयार भएको थियो। ट्रम्पले 'केही असहमतिका बुँदाहरू मात्र बाँकी' भन्दै जेलेन्स्कीसँग भेटको तयारी गर्दैछन्। यसैक्रममा, अमेरिकी विशेष दूत स्टिभ विट्कफलाई मस्को पठाइँदैछ, जसले पुटिनसँग 'गम्भीर छलफल' गर्ने अपेक्षा छ। युरोपेली देशहरूले भने यो योजनामा सहभागिता नभएको भन्दै असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन्। फ्रान्स र जर्मनीले युरोपेली सहयोगीहरूसँग छुट्टै वार्ता अघि बढाउने बताएका छन्। संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले पनि सबै पक्षलाई 'तत्काल युद्धविराम' को आह्वान गरेका छन्।

यो कूटनीतिक प्रयासले आशाको किरण बाल्छ, तर चुनौतीहरू उत्तिकै छन्। रुसले आफ्नो सैन्य गतिविधि बढाएको छ—पछिल्ला दिनहरूमा डोनेत्स्क क्षेत्रमा आक्रमण तीव्र भएको छ। युक्रेनले भने पश्चिमी हतियारहरू (जस्तै एटीएसीएम मिसाइलहरू) को प्रयोग बढाएको छ। आर्थिक रूपमा, युद्धले रुसको ऊर्जा निर्यात घटाएको छ भने युक्रेनको अर्थतन्त्र ३० प्रतिशतभन्दा बढी संकुचित भएको छ। विश्वव्यापी रूपमा, यो द्वन्द्वले अनाज मूल्य बढाएर विकासशील देशहरूमा भोकमरी निम्त्याएको छ। पुटिनले भविष्यप्रति आशा व्यक्त गर्दै भनेका छन्, "मलाई आशा छ कि हामी युक्रेनसँग सहमत हुनेछौं।" तर, यो आशा साकार हुन अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरू (अमेरिका, युरोप, चीन र भारत) को संयुक्त भूमिका आवश्यक छ।

अन्त्यमा, पुटिनको शर्तले युद्धलाई लम्ब्याउने जोखिम बढाएको छ, तर अमेरिकी शान्ति योजनाले वार्ताको ढोका खोलेको छ। यदि युक्रेनले क्षेत्रीय हस्तान्तरण अस्वीकार गर्‍यो भने, सैन्य द्वन्द्व चर्किन सक्छ। कूटनीतिले मात्र यो संकट समाधान गर्न सक्छ, जसका लागि सबै पक्षले लचकता देखाउनुपर्छ। विश्व समुदायले अब शान्तिका लागि दृढ कदम चाल्नै पर्छ, नत्र यो युद्धले थप मानवीय क्षति निम्त्याउनेछ।