नेपालको राजनीतिमा चरित्र हत्या र विदेशी हस्तक्षेपको सजिलो अस्त्र

काठमाडौ। नेपालको राजनीतिक बहसमा कसैलाई बदनाम गर्न वा चरित्र हत्या गर्न सबैभन्दा सजिलो तरिका भनेको विदेशी हस्तक्षेप, विदेशी डिजाइन, विदेशी दलाल, विदेशी एजेन्ट, एसेट, डलरे, भारुराम, लेण्डुप जस्ता शब्दहरूको प्रयोग हो। यी शब्दहरू लामो समयदेखि नेपाली राजनीतिमा प्रचलित छन् र विरोधीलाई राष्ट्रघाती वा विदेशीको कठपुतली साबित गर्न प्रयोग गरिन्छ। अहिले नयाँ थपिएका छन् – भूराजनीति, लुसिफर र जिल्नेसकी। तर वास्तविकता के हो भने, भारत, चीन वा अमेरिकाका नीति निर्माताहरूले नेपालको बारेमा दिनको पाँच मिनेट पनि सोच्दैनन्। नेपाल तिनका लागि रणनीतिक महत्वको सानो टुक्रा मात्र हो, जसमा उनीहरूको ध्यान सीमित र स्वार्थकेन्द्रित हुन्छ।नेपालको राजनीतिक इतिहास हेर्ने हो भने, विदेशी हस्तक्षेपको आरोप लगाउने परम्परा निकै पुरानो छ। प्रजातन्त्र आएपछि भारतको प्रभाव बढेको भन्दै आरोपहरू लाग्ने गरेका छन्। पञ्चायतकालमा राजालाई विदेशीको सहयोगी भन्नेहरू थिए भने प्रजातन्त्रपछि कम्युनिस्टहरूलाई चीनको एजेन्ट भन्ने गरिन्थ्यो। २००७ सालपछि नेपाललाई कमजोर पार्ने रणनीति छिमेकीबाट चलेको चर्चा हुन्छ। इन्दिरा गान्धीको समयमा भारतको हस्तक्षेप स्पष्ट थियो भने अहिले चीनको बिआरआई र अमेरिकाको एमसीसी जस्ता परियोजनाहरूले नेपाललाई भूराजनीतिक खेल मैदान बनाएका छन्। नेपाल भूपरिवेष्ठित राष्ट्र भएकाले भारत र चीनबीच सन्तुलन राख्नुपर्ने बाध्यता छ, तर अमेरिकाको प्रवेशले यो खेल जटिल बनेको छ।पुराना आरोपहरूमा 'भारुराम' भनेको भारतको राम अर्थात् भारतीय प्रभावको संकेत हो। 'डलरे' भनेको अमेरिकी डलरको लोभमा बिक्नेहरू। 'लेण्डुप' भनेको सिक्किमका लेण्डुप दोर्जे जस्तै राष्ट्र बेच्नेहरूको उपमा। यी शब्दहरूले विरोधीलाई राष्ट्रघाती साबित गर्न सजिलो बनाउँछ। कुनै नेता वा आन्दोलनलाई बदनाम गर्न विदेशी दलाल वा एजेन्ट भन्ने आरोप पर्याप्त हुन्छ। यसले जनतामा राष्ट्रियता र स्वाधीनताको भावना जगाउँछ र बहसलाई तर्कबाट भावनातर्फ मोड्छ। तर यस्ता आरोपहरू प्रायः प्रमाणबिना लगाइन्छन् र राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको अस्त्र बन्छन्।अहिले नयाँ शब्दहरू थपिएका छन्। 'भूराजनीति' भनेको नेपालको भौगोलिक अवस्थितिका कारण भारत, चीन र अमेरिकाको स्वार्थको केन्द्र बन्नु। नेपाललाई यी महाशक्तिहरूको खेल मैदान बनाउने प्रयास भइरहेको चर्चा हुन्छ। अमेरिकाको एमसीसी र एसपीपी जस्ता कार्यक्रमलाई चीनको प्रभाव रोक्ने रणनीति भन्ने गरिन्छ भने चीनको बिआरआईलाई ऋणको पासो। तर वास्तवमा यी देशहरूको नेपालप्रतिको ध्यान सीमित छ। उनीहरूको मुख्य फोकस आफ्नै क्षेत्रीय वर्चस्वमा हुन्छ। नेपाल तिनका लागि माध्यम मात्र हो।'लुसिफर' शब्द अहिले निकै चर्चामा छ। यो बाइबलको काल्पनिक पात्र हो, जो स्वर्गबाट खसेको विद्रोही देवदूत हो। नेपाली राजनीतिमा यो शब्द काठमाडौंका मेयर बालेन शाहलाई लगाइएको छ। विश्लेषक सौरभले बालेनलाई लुसिफरसँग तुलना गरेपछि यो भाइरल भयो। बालेनको कालो पोसाक, चस्मा र पर्दा पछाडिको शैलीलाई लिएर उनलाई अराजक, विद्रोही र कालो ऊर्जाको स्रोत भनियो। जेनजी आन्दोलनमा सिंहदरबार जल्दा बालेनले आगो ननिभाएको आरोप लगाउँदै उनलाई लुसिफर भनियो। यो शब्दले बालेनलाई शैतान वा धोखेबाजको रूपमा चित्रित गर्छ। तर यो पनि चरित्र हत्याको नयाँ तरिका मात्र हो। बालेनका समर्थकहरूले यसलाई हाँसोको विषय बनाएका छन् भने आलोचकहरूले यसलाई गम्भीर रूपमा लिएका छन्।'जिल्नेसकी' भनेको युक्रेनका राष्ट्रपति भोलोदिमिर जिल्नेसकीको नेपाली उच्चारण हो। यो शब्द नेपालमा कुनै नेताको विदेशी (खासगरी अमेरिकी) समर्थनमा टिकेको आरोप लगाउन प्रयोग हुन सक्छ। युक्रेनमा रुसविरुद्ध लडिरहेका जिल्नेसकीलाई पश्चिमा देशहरूको कठपुतली भन्ने गरिन्छ। नेपालमा पनि कुनै नेतालाई अमेरिकी प्रभावमा भएको आरोप लगाउन यो शब्द नयाँ अस्त्र बनेको छ। तर यस्ता तुलना अतिरञ्जित हुन्छन् किनकि नेपालको सन्दर्भ फरक छ।यी सबै शब्दहरूको प्रयोगले नेपाली राजनीतिमा बहसलाई व्यक्तिगत चरित्र हत्यातर्फ मोड्छ। विदेशी हस्तक्षेपको वास्तविकता छ, तर यसलाई हरेक विरोधीलाई लगाउनु गलत हो। नेपालको आन्तरिक समस्या भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, असमानता र कमजोर संस्थाहरू हुन्। विदेशी प्रभावलाई बहाना बनाएर आन्तरिक सुधारबाट भाग्नु हुँदैन। भारत, चीन र अमेरिकाले नेपाललाई आफ्नो स्वार्थ अनुसार हेर्छन्, तर नेपालको भाग्य नेपाली जनताको हातमा छ। यस्ता आरोपहरूले राष्ट्रिय एकतालाई कमजोर बनाउँछन् र विकासलाई प्रभावित गर्छन्।नेपालको भूराजनीतिक अवस्थाले विदेशी स्वार्थलाई आमन्त्रण गर्छ, तर यसलाई सन्तुलित कूटनीतिले व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। वैदेशिक सहायता लिँदा निर्भरता नबढाउने र राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने नीति आवश्यक छ। राजनीतिक बहसलाई तर्क, प्रमाण र नीतिमा केन्द्रित गर्नुपर्छ, नकि व्यक्तिगत लाञ्छनामा। यस्ता सजिला आरोपहरूले छोटो समयमा लोकप्रियता त दिन सक्छन्, तर दीर्घकालमा राष्ट्रलाई हानि पुग्छ। नेपालका नेता र जनताले विदेशी हस्तक्षेपको वास्तविकता बुझेर आन्तरिक एकता कायम गर्नुपर्छ। तब मात्र नेपाल स्वाधीन र समृद्ध बन्न सक्छ। अन्यथा यी शब्दहरूको खेलले राजनीतिलाई विषाक्त बनाइरहनेछ।