विश्व ध्यान दिवस : मनको शान्तिको महापर्व

आज डिसेम्बर २१, विश्वले एकसाथ मनको गहिराइमा डुबेर शान्तिको सन्देश बोकेको दिवस मनाइरहेको छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको ऐतिहासिक घोषणाले यो तारिखलाई 'विश्व ध्यान दिवस' को रूपमा स्थापित गरेको छ। नेपाल जस्तो प्राचीन योग र ध्यानको भूमिमा यो दिवसले विशेष महत्व बोकेको छ। हिमालको काखबाट उठेको यो सन्देश आज विश्वव्यापी बनेको छ, जसले मानव जीवनको आन्तरिक यात्रालाई नयाँ उचाइ दिएको छ।

ध्यान भनेको के हो त? यो केवल शारीरिक व्यायाम होइन, बरु आत्माको गहिरो सङ्केत हो। प्राचीन ऋषिमुनिहरूले हिमालयको शीतलतामा ध्यानमार्फत ब्रह्माण्डसँग एकाकार हुने रहस्य पत्ता लगाएका थिए। नेपालको लुम्बिनी र स्वयम्भूनाथ जस्ता पवित्र स्थलहरूले यो परम्परालाई जीवन्त राखेका छन्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले गत वर्ष डिसेम्बर ७ मा यो दिवसलाई आधिकारिक मान्यता दियो, जसमा नेपालसहित १८ देशको संयुक्त प्रस्ताव पारित भयो। यो केवल एक दिनको उत्सव होइन, बरु मानवताको लागि शान्तिको दीर्घ यात्राको सुरुवात हो।

नेपालको भूमिका यसमा उल्लेखनीय छ। सन् २०१४ देखि नै नेपालीहरूले यो प्रस्तावलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा पुर्‍याउन प्रयासरत थिए। एघार वर्षको अथक सङ्घर्षपछि यो सफल भयो। नेपाललाई 'ध्यानको राजधानी' बनाउने सपना बोकेका योगी, साधक र सामाजिक अभियन्ताहरूको यो विजय हो। गत वर्ष टुँडिखेलमा सरकारकै आयोजनामा पहिलोपटक ठूलो कार्यक्रम भएको थियो। यस वर्ष पनि शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयले सैनिक मञ्च टुँडिखेलमा भव्य कार्यक्रम आयोजना गरेको छ। बिहानै सयौँ सहभागीहरूले सामूहिक ध्यान गरे, जसले काठमाडौँको आकाशलाई शान्तिको तरङ्गले भरिदियो।

दक्षिणकाली नगरपालिका–१ को बोसनस्थित ब्रह्मानन्द सरस्वती ग्राममा पनि विशेष अन्तरक्रिया र सामूहिक ध्यान कार्यक्रम भयो। यहाँ योग गुरुहरूले ध्यानका वैज्ञानिक महत्वबारे चर्चा गरे। ध्यानले तनाव घटाउँछ, एकाग्रता बढाउँछ र स्वास्थ्यलाई मजबुत बनाउँछ भन्ने तथ्यहरू प्रस्तुत गर्दै सहभागीहरूलाई व्यावहारिक प्रशिक्षण दिइयो। अन्य सरोकारवाला निकायहरूले पनि विभिन्न स्थानमा कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेका छन्। स्कूलहरूमा बालबालिकालाई ध्यान सिकाइँदैछ भने कार्यालयहरूमा कर्मचारीहरूले दैनिक जीवनमा यसलाई समावेश गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले योग र ध्यानलाई स्वास्थ्यको पूरक उपायका रूपमा स्वीकार गरेको छ। आधुनिक विज्ञानले पनि ध्यानको चमत्कार सिद्ध गरेको छ। मस्तिष्कको तरङ्गहरू शान्त हुन्छन्, रक्तचाप नियन्त्रण हुन्छ र रोग प्रतिरोधक क्षमता बलियो बन्छ। विश्वव्यापी महामारी र तनावको दौरमा ध्यान एउटा जीवनदायी औषधि बनेको छ। नेपाल जस्तो देशले यो दिवस मनाउँदा हाम्रो सांस्कृतिक धरोहर विश्व मञ्चमा चम्किन्छ। हामीले लुम्बिनीलाई मात्र नभई सम्पूर्ण नेपाललाई ध्यानको केन्द्र बनाउन सक्छौँ। पर्यटकहरू यहाँ आउने छन्, आध्यात्मिक पर्यटन फस्टाउने छ र आर्थिक समृद्धि पनि हुने छ।

ध्यानको यात्रा व्यक्तिगत मात्र होइन, सामाजिक पनि हो। यो दिवसले हामीलाई आत्मचिन्तनको अवसर दिन्छ। दैनिक जीवनको भागदौडमा हराएको शान्तिलाई पुनः प्राप्त गर्ने माध्यम हो ध्यान। बिहानको सूर्योदयसँगै टुँडिखेलमा बसेका सहभागीहरूको मुहारमा भएको सन्तुष्टि देख्दा लाग्छ, यो दिवसले नेपालको मनलाई नै एकाकार बनायो। ब्रह्मानन्द सरस्वती ग्रामको हरियाली वनमा बसेर ध्यान गर्दा प्रकृतिले पनि साथ दियो। चराहरूको किलबिलाहट र हावाको स्पर्शले ध्यानलाई गहिरो बनायो।

नेपालको प्राचीन ग्रन्थहरूमा ध्यानको वर्णन छ। ऋग्वेददेखि नै यसको महत्व उल्लेख छ। पछिल्ला वर्षहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवससँगै ध्यान दिवसले हाम्रो पहिचानलाई मजबुत बनाएको छ। सरकारले यसलाई राष्ट्रिय अभियान बनाउनुपर्छ। स्कूल पाठ्यक्रममा ध्यानलाई अनिवार्य गर्न सकिन्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा योग शिविरहरू सञ्चालन गर्दा लाखौँ नेपालीहरू लाभान्वित हुनेछन्। विश्वका अन्य देशहरूले पनि यो दिवस मनाइरहेका छन्। भारत, अमेरिका र युरोपका शहरहरूमा ध्यान केन्द्रहरू सक्रिय छन्। तर नेपालको योग परम्परा अद्वितीय छ। हाम्रा गुरुहरूले विश्वलाई शान्तिको पाठ पढाएका छन्।

यो दिवस मनाउँदा हामीले विगतलाई सम्झन्छौँ। स्वामी विवेकानन्ददेखि हालका योगीहरूले ध्यानको प्रचार गरेका छन्। नेपालका सन्तहरू जस्तै बाबा बालकृष्ण तपसी र अन्यले यसलाई जीवन्त बनाए। आज टुँडिखेलको मञ्चमा मन्त्रीहरूले सम्बोधन गर्दै ध्यानलाई राष्ट्रिय स्वास्थ्य नीतिमा समावेश गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे। सहभागीहरूले सामूहिक रूपमा 'ओम' उच्चारण गर्दा वातावरण नै कंपित भयो। यो दृश्यले नेपालको आध्यात्मिक शक्तिलाई प्रतिबिम्बित गर्छ।

अन्ततः, विश्व ध्यान दिवसले हामीलाई सिकाउँछ – शान्ति बाहिर होइन, भित्र छ। यो दिवसबाट प्रेरित भएर हामी दैनिक ध्यानको अभ्यास गरौँ। नेपाललाई ध्यानको राजधानी बनाउने सपना साकार पारौँ। यसले हाम्रो देशलाई विश्व मानचित्रमा नयाँ स्थान दिनेछ। आजको यो उत्सव केवल एक दिनको होइन, जीवनभरको यात्राको सुरुवात हो। शान्तिको यो दीपक सधैँ ज्वलन्त रहोस्!