हिमालयको काखमा फरक परम्परा: एउटी महिलाको दुई दाजुभाइसँग विवाह

हिमाचल प्रदेशको कुहिरोले ढाकिएको पहाडमा यो गर्मी एक अनौठो विवाहले सयौं गाउँलेलाई आकर्षित गर्‍यो। परम्परागत तामझामभन्दा फरक, यो विवाह चर्चाको केन्द्रमा रह्यो किनकि एक महिलाले दुई जना दाजुभाइसँग विवाह गरिन्।सानिता चौहानले दाजुभाइ प्रदीप र कपिल नेगीसँग विवाह गरेकी हुन्। यो विवाह ‘जोडीदार’ वा ‘पाण्डव परम्परा’ भनेर चिनिने बहुपति विवाहको परम्परा हो, जसको उत्पत्ति महाभारतकी द्रौपदीको कथाबाट जोडिएको छ।हट्टी समुदाय, जसमा सानिता र उनका पतिको जन्म भएको हो, का लागि यो परम्परा कुनै नौलो कुरा होइन। यहाँ यस्तो विवाहले खेतजग्गा विभाजन हुन नदिई परिवारलाई एकताबद्ध राख्ने विश्वास रहँदै आएको छ। “दाजुभाइले एउटै महिलासँग विवाह गरे भने जग्गा टुक्रिँदैन, परिवार बाँकी रहन्छ,” शिल्लाईका रघुवीर तोमरले बताए, जसले दुई पितासँग हुर्किएका थिए।सानिता भन्छिन्, “म यो परम्पराबारे जानकार थिएँ र मैले आफ्नो निर्णय स्वतन्त्र रूपमा गरेकी हुँ।” उनका एक पति कपिलले भने, “हामी एकजुट परिवारका रूपमा सानितालाई माया, साथ र सुरक्षाको वातावरण दिन चाहन्छौं।”

एशियाका टाढाटाढा गाउँमा सामाजिक संरचनामा विविधता

भारतको उत्तरमा यस्तो बहुपति विवाहले चर्चा बटुलेको बेला, चीनको युनान प्रान्तमा अवस्थित मोसुओ समुदायले अझ अनौठो सामाजिक संरचना अपनाएका छन्। यहाँ महिलाहरूले पुरुषसँग बिहे गर्दैनन्, तर 'हिँड्ने विवाह (walking marriage)' को परम्परा अनुसरण गर्छन्।यस्तो विवाहमा पुरुषहरू राति महिलाको घर जान्छन् र बिहानै फर्कन्छन्। बच्चाहरू आमाको घरमा हुर्किन्छन्, हजुरआमा परिवारको केन्द्रमा हुन्छिन्। पिताको भूमिका सीमित हुन्छ – प्रजनन मात्र। वंश परम्परा आमा हुँदै अघि बढ्छ।यस्ता संरचनाले विवाह, मातृत्व, पितृत्व र परिवारजस्ता अवधारणाहरूलाई नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गर्छन्।

नेपालको डोल्पामा पनि यस्तै परम्परा

नेपालको दुर्गम डोल्पा क्षेत्रमा पनि यस्ता बहुपति विवाह अझै पाइन्छन्। ताशी सांगमोले १७ वर्षको उमेरमा १४ वर्षे छिमेकीसँग विवाह गरेकी थिइन् र परम्पराअनुसार त्यसको भाइसँग पनि। “यसरी गर्दा सबै सम्पत्ति एउटै परिवारमा रहन्छ,” उनले बताएकी थिइन्।डोल्पाका बच्चाहरू दुबै पितालाई ‘बुवा’ भन्छन्। केही पुरुषहरूले भने, “यदि ईर्ष्या लाग्थ्यो भने, अर्को बिहे गर्थेँ,” भनी सिधा जवाफ दिने गर्छन्।

वैज्ञानिक र मानवशास्त्रीय दृष्टिकोण

मानवशास्त्रीहरूका अनुसार यस्तो ‘भ्रातृबहुपति विवाह’ (fraternal polyandry) को उद्देश्य धन सिर्जना गर्नु होइन, तर धनको संरक्षण गर्नु हो। टुक्रिएको जग्गाले जीवन कठिन बनाउने भएकाले एउटै पत्नीले परिवार एकताबद्ध राख्छे।यस्ता विवाह प्रणालीहरू विश्वका विभिन्न भागमा देखिएका छन् — ब्राजिल, भेनेजुएला, नेपाल, भारतदेखि लिएर अलास्कासम्म। कतै महिलाले धेरै पतिहरूसँग विवाह गर्छिन्, कतै श्रीमान नभएमा भाइलाई लिनुपर्ने परम्परा छ। कतै महिलाहरूले स्वतन्त्रता पाउँछन्, भने कतै सामाजिक बाध्यता हुन्छ।

वर्तमान अवस्थामा बहुपति विवाहको भविष्य