पूर्णगोल योगदेखि महाविनाशसम्म: १९९० सालको महाभूकम्पले हल्लाएको नेपाल

२ माघ, दिउँसो करिब २ बजेको समय। आजभन्दा ठीक ९२ वर्षअघि त्यो दिनलाई लिएर काठमाडौंका ज्योतिषीहरू असाध्यै चिन्तित थिए। सूर्य, चन्द्र, मंगल, बुध, शनि, राहु र शुक्र—सातै ग्रह एकै स्थानमा परेको भन्दै उनीहरूले ‘पूर्णगोल योग’ परेको घोषणा गरेका थिए। उनीहरूको भविष्यवाणी अस्पष्ट थियो, तर गम्भीर—“आज केही न केही अनिष्ट अवश्य हुन्छ।” के अनिष्ट हुने हो, कसैलाई थाहा थिएन। तर केही घण्टामै त्यो चेतावनी इतिहासकै सबैभन्दा भयावह विपत्तिमध्ये एकमा रूपान्तरित भयो। नेपाल धरधर काँप्यो। धरती चिरिएको जस्तो भयो। घर, मन्दिर, दरबार, मानिस—सबै लथालिंग भए। यही दिनलाई नेपालले १९९० सालको महाभूकम्पका रूपमा सम्झिन्छ, र संसारले सन् १९३४ को नेपाल–बिहार भूकम्पका रूपमा।

ओखलढुंगानजिक केन्द्रविन्दु भएको यो भूकम्प ८ रेक्टर स्केलभन्दा माथिको मानिन्छ। त्यसबेला वैज्ञानिक उपकरण र मापन प्रविधि सीमित थिए, तर यसको विनाशलीलाले यसको तीव्रता आफैँ बोल्थ्यो। भारत बेलायती शासनमा रहेको समय, दक्षिण एसियाले यसअघि कहिल्यै नदेखेको यस्तो प्रलयले नेपाल र बिहारलाई एकसाथ रुवायो। दुई वर्षअघि मात्रै अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयको अक्सफोर्ड एकेडेमीले यस भूकम्पमाथि खोजमूलक लेख प्रकाशित गर्दै यसको ऐतिहासिक र वैज्ञानिक महत्त्वलाई पुनः उजागर गरेको थियो।

भूकम्पको प्रत्यक्षदर्शीहरूको वर्णन पढ्दा त्यो दिनको दृश्य आँखैअगाडि आउँछ। काठमाडौं उपत्यका धुलोको मुस्लोले ढाकिएको थियो। टुँडिखेलमा धुलो बादलझैँ दगुरिरहेको देखिन्थ्यो। पोखरीका पानी हल्लिएर नाचेजस्तो हुन्थे। घरहरू एकपछि अर्को ढल्दा तोप पड्किएजस्तै भयावह आवाज आउँथ्यो। ब्रह्मशमशेर जबराले आफ्नो पुस्तक ‘नेपालको महाभूकम्प १९९० साल’ मा लेखेका छन्—“सबै मानिसहरू खुला जग्गातिर भाग्न थाले। कोही अडिन नसकी केही चीजको भर लिएर उभिए, कोही चार हातखुट्टा टेकेर चौपायाझैँ भाग्न थाले।” डर केवल भूकम्पको थिएन, डर थियो—अब के हुन्छ भन्ने अज्ञात भविष्यको।

यो भूकम्पबारे लेखिएको पहिलो विस्तृत दस्तावेज पनि यही ९० सालकै महाभूकम्प हो। शिक्षाविद् तथा राहत–उद्धारमा प्रत्यक्ष संलग्न ब्रह्मशमशेर जबराले नेपाली र अंग्रेजी दुवै भाषामा पुस्तक लेखेर त्यस समयको पीडा, अव्यवस्था र मानवीय साहसलाई इतिहासमा सुरक्षित गरेका छन्। उनका विवरणमा तथ्य मात्र होइन, मानवीय संवेदना पनि मिसिएको छ।

भूकम्पको भयावहता कति थियो भने, तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेर जबरालाई यसको सूचना पाउन नै पाँच दिन लाग्यो। २ माघमा गएको भूकम्पको खबर ६ माघमा मात्रै उनसम्म पुग्यो। त्यसबेला सञ्चारको अवस्था यस्तै थियो। प्रधानमन्त्री स्वयं महाकाली क्षेत्रमा सिकार यात्रामा थिए। रोचक संयोग, माघे संक्रान्तिको दिन सिकारमा दुईवटा मयुर मात्रै भेटिएको थियो, र त्यसपछि प्रकृतिले मानौँ चेतावनी दिँदै खडेरी र असहजता देखाउन थालेको थियो।

अझ अचम्मलाग्दो कुरा के भने, भूकम्पको जानकारी पाइसकेपछि पनि जुद्धशमशेर काठमाडौं आइपुग्न २० दिन लाग्यो। न सडक थियो, न विमानस्थल। भारतको रेलमार्ग हुँदै आउनुपर्थ्यो, तर त्यहाँ पनि भूकम्पले पुल भत्काएकाले यात्रा थप जटिल बन्यो। अन्ततः २२ माघमा उनी काठमाडौं आइपुगे। महाकाली नदी तर्दै आउँदा उनले भूकम्पपीडितको उद्धारका लागि वैदिक विधिअनुसार एक हजार गाई दान गरेका थिए, जुन तत्कालीन धार्मिक–राजनीतिक संस्कृतिको प्रतीक मानिन्छ।

यो महाभूकम्पमा ८ हजार ५ सय १९ नेपालीले ज्यान गुमाए। दुई लाखभन्दा बढी संरचना ध्वस्त भए। काठमाडौं उपत्यकाभित्र सबैभन्दा ठूलो क्षति भक्तपुर—त्यतिबेला भादगाउँ भनिने स्थान—मा भयो। त्यसपछि पाटन अर्थात् ललितपुर बढी प्रभावित भयो। यस्तो कहालीलाग्दो अवस्थामा राज्यको संरचना मात्र होइन, समाजका साधारण मानिसहरू नै उद्धारका मेरुदण्ड बने।

ब्रह्मशमशेरका अनुसार, भूकम्पपछिको सेवामा सबैभन्दा अग्रपंक्तिमा शिक्षक र विद्यार्थी थिए। “यो भूकम्प सेवामा लाग्नेहरूमध्ये धेरैजसो मास्टर र छात्र वर्ग थिए,” उनले लेखेका छन्। त्यही वर्ष नेपालमा पहिलोपटक एसएलसी परीक्षा सुरु भएको थियो। विश्वविद्यालय नेपालमै थिएनन्, धेरै विद्यार्थी पटना विश्वविद्यालयमा पढ्थे। भूकम्पकै कारण उनीहरूको परीक्षा चार महिना धकेलियो। शिक्षा रोकियो, तर मानवता रोकिएन।

भूकम्पले सिपाहीहरू पनि पीडित बने। धेरैका आफ्नै घर ढले। यस्तो कठिन घडीमा तत्कालीन प्रमुख कमान्डिङ जर्नेल पद्मशमशेरले सिपाहीहरूलाई सम्बोधन गर्दै कर्तव्य र नैतिकताको पाठ पढाए। “हामी गोरखाली सिपाही हौँ,” उनले भनेका थिए, “यस्तो बखतमा धर्म छोड्नु हुँदैन। अर्काको उद्धार गर्नु नै हाम्रो गौरव हो।” यो सम्बोधनले सिपाहीहरूलाई मात्र होइन, सिंगो राज्य संयन्त्रलाई नै उभ्यायो।

तर विपत्तिले अवसर खोज्नेहरू पनि जन्मायो। चोरी–डकैतीका घटना बढे। २ देखि ४ माघसम्म अराजकता फैलियो। त्यसपछि ५ माघबाट कडा सुरक्षा व्यवस्था लागू गरियो। राति ८ बजेपछि बाहिर निस्कन रोक, बिहान तोप चलेपछि मात्रै आवतजावत। जंगी कानुन लागू भयो। सिपाहीलाई शंकास्पद व्यक्तिलाई तीनपटक सोधपुछ गर्न, नटेरेमा कडा कदम चाल्न अधिकार दिइयो। यस्तो कडाइपछि जम्मा ३० जना चोर पक्राउ परे। जनताले उनीहरूलाई मार्नुपर्ने माग गरे पनि राज्यले टुँडिखेलमा कोर्रा हानेर थुन्ने सजायमै सीमित रह्यो।

भूकम्पपछि नेपालप्रति विश्वको नजर पनि फेरियो। भारत, बेलायत, सर्वसाधारणदेखि अधिकारीसम्मबाट सहानुभूति र सहयोग आयो। नोबेल पुरस्कार विजेता रवीन्द्रनाथ ठाकुरले समवेदना पठाए। तर सबैभन्दा रोचक तथ्य—नेपाललाई भारतबाहिरबाट सहयोग गर्ने एकमात्र देश जापान थियो। जापानले ८८५५ भारतीय रुपैयाँ र १५ थान सिक्का सहयोग गरेको थियो। अझ भावुक कुरा, नेपालले पनि १९८० सालको जापानको भूकम्पमा ५ हजार रुपैयाँ सहयोग पठाएको थियो—विपत्तिमा मानवताको अद्भुत आदानप्रदान।

१८ फागुन १९९० मा ‘भूकम्पपीडितोद्धारक फन्ड’ स्थापना गरियो। राणा परिवारदेखि राजपरिवारसम्म, सर्वसाधारणदेखि राज्यसम्म सबैले सहयोग गरे। घर बनाउन काठको अभाव नहोस् भनेर वन खुला गरियो। बिनाब्याज ऋण दिइयो, जुन पछि मिनाहा गरियो। भूकम्पले सहरको स्वरूप बदलेपछि प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरले साना घर बनाउन प्रोत्साहन गरे। उनले स्पष्ट शब्दमा भनेका थिए—“अति ठूलो घर बनाउनु सोख होइन, रोग हो।” यो भनाइ केवल वास्तुकलाको सुझाव थिएन, विपत्तिबाट सिकिएको जीवन दर्शन थियो।

९० सालको महाभूकम्प केवल भूकम्प थिएन। त्यो नेपालको सामाजिक, राजनीतिक र मानवीय चेतनामा परेको गहिरो दरार थियो, जसबाट पीडा पनि आयो, तर सहानुभूति, साहस र पुनर्निर्माणको चेत पनि जन्मियो। आज ९२ वर्षपछि फर्केर हेर्दा, त्यो दिनले हामीलाई अझै सोधिरहेजस्तो लाग्छ—के हामीले इतिहासको त्यो कम्पनबाट पर्याप्त पाठ सिक्यौँ?