कालिगण्डकी करिडोर : नेपालको अर्थतन्त्रमा क्रान्तिकारी परिवर्तनको ढोका

 नेपालको उत्तरी हिमाली क्षेत्रमा निर्माणाधीन कालिगण्डकी करिडोरले देशको पर्यटन र अर्थतन्त्रमा ठूलो कायापलट ल्याउने निश्चित भएको छ। पोखराबाट मुस्ताङको लोमान्थाङसम्म जोड्ने यो सडक मार्ग तीव्र गतिमा निर्माण भइरहेको छ। मार्फा, टुकुचे, लार्जुङ, जोमसोम, कागबेनी, मुक्तिनाथ र लोमान्थाङजस्ता ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्वका बस्तीहरू अब हजारौँ नेपाली र भारतीय पर्यटकको गन्तव्य बन्ने पक्का भएको छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार आगामी तीन–चार वर्षभित्रै पोखरा–जोमसोमको यात्रा ३ देखि ४ घण्टामा सीमित हुन सक्नेछ। यसले जोमसोम क्षेत्रलाई मात्रै तीन महिनाको पर्यटक सिजनमा ५ लाखभन्दा बढी पर्यटक भित्र्याउने सम्भावना देखाएको छ।

यो अपार सम्भावनाले मुस्ताङको सहरी विकासमा नयाँ चुनौती र अवसर दुवै खडा गरेको छ। विशेषगरी लार्जुङदेखि कागबेनीसम्मको कालिगण्डकी नदी करिडोरमा अनियन्त्रित बसोबास, अव्यवस्थित भौतिक संरचना, पर्यावरणीय विनाश र सांस्कृतिक पहिचान गुम्ने खतरा बढ्दै गएको छ। स्थानीयहरूमा होटेल तथा व्यवसाय विस्तारको लहर चलेको छ तर योजनाविना भइरहेको यो विकासले दीर्घकालमा ठूलो क्षति पुर्याउन सक्छ। त्यसैले सरकारले तत्काल कदम चाल्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

विकासविद्हरूले जोमसोमलाई योजनाबद्ध सहरी केन्द्रका रूपमा विकास गर्न ‘ल्यान्ड पुलिङ’ (भूमि समायोजन) कार्यक्रम तत्काल सुरु गर्न सुझाव दिएका छन्। सरकारी जग्गा भए पनि कानुनी आधारमा लिजमा दिएर व्यवस्थित सहर निर्माण गर्न सकिने उनीहरूको भनाइ छ। साथै, ‘जोमसोम विशेष सहरी विकास ऐन’ वा निर्देशिका जारी गरी पर्यटनमुखी भौगोलिक–सांस्कृतिक सहरी योजना लागू गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ। यो योजनाले हिमाली दृश्यावलोकन, परम्परागत बस्तीको संरक्षण र सांस्कृतिक पहिचान जोगाउन सक्नुपर्छ।

त्यस्तै, मुस्ताङ हिमाली क्षेत्र भएकाले बाढी, नदीको बहाव परिवर्तन, हावाहुरी र भू–क्षयजस्ता प्राकृतिक जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै ‘जोखिम संवेदनशील भूमि उपयोग योजना’ अनिवार्य गरिनुपर्छ। भवन निर्माणमा स्थानीय सौन्दर्य र वातावरण अनुकूल डिजाइन तथा सामग्रीको मापदण्ड कडाइका साथ लागू गर्नुपर्ने विज्ञहरू बताउँछन्। स्थानीय व्यवसायी र होटेल व्यवसायीहरूको सोच सकारात्मक दिशातर्फ मोडिँदै गए पनि नीतिगत मार्गदर्शनको अभावमा यो क्षेत्र भाग्य र व्यक्तिगत लाभको खेल मैदान बन्न सक्ने खतरा छ।

कालिगण्डकी करिडोरले जोमसोम र समग्र मुस्ताङलाई नेपालकै नमूना सहरी–पर्यटन केन्द्र बनाउने सुनौलो अवसर प्रदान गरेको छ। तर यो अवसर सदुपयोग गर्न अहिलेदेखि नै निर्णय लिने हिम्मत, स्पष्ट नीति र प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक छ। यदि ढिलो भयो भने यो क्षेत्र पनि पोखरा, काठमाडौँ वा अन्य सहरजस्तै अव्यवस्थित, अनियोजित र अराजक विकासको शिकार बन्नेछ। पर्यटनबाट करोडौँ राजस्व आर्जन गर्ने र स्थानीयको जीवनस्तर उकास्ने यो अवसर गुम्न नदिन सरकार, स्थानीय तह र समुदायले हातेमालो गर्नैपर्छ। कालिगण्डकी करिडोर केवल सडक होइन, नेपालको समृद्धिको नयाँ ढोका हो।