परमाणु परीक्षणको छलफलमा लाव्रोभ बाहिर: के हो भित्री कथा?

मस्को– रुसको शीर्ष कूटनीतिज्ञ सर्गेई लाव्रोभ अझै पनि आफ्नो पदमा कायम छन्। यो समाचार तेस्रो पटक दोहोर्याउँदा पनि मिडियामा चलेका तीव्र अटकलहरूले भने रुसी विदेश नीतिको उच्च तहमा सम्भावित हलचलको संकेत दिन्छ। शुक्रबार क्रेमलिनका प्रवक्ता दमित्री पेस्कोभले पत्रकारहरूसँगको फोन कलमा यी रिपोर्टहरूलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्दै भने, “यी रिपोर्टहरूमा कुनै सत्यता छैन। लाव्रोभ निश्चित रूपमा विदेशमन्त्रीको रूपमा सेवा जारी राख्छन्।” यो बयानले मस्कोको राजनीतिक वातावरणमा बढ्दो अनिश्चितताको बीचमा स्पष्टता ल्याउने प्रयास गरेको देखिन्छ।

यो विवादको मूल कारण हो – विदेशमन्त्री लाव्रोभको बुधबार (नोभेम्बर ५ मा) रुसी सुरक्षा परिषद्को बैठकमा उल्लेखनीय अनुपस्थिति। यो बैठक राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले अध्यक्षता गरेका थिए, जसमा उनले अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको हालैको बयानप्रति प्रतिक्रिया जनाउँदै पूर्ण-स्तरीय परमाणु परीक्षण पुनः सुरु गर्ने सम्भावनाबारे छलफल गरे। पुटिनले विदेश मन्त्रालय, रक्षा मन्त्रालय, गुप्तचर सेवाहरू र अन्य नागरिक निकायहरूलाई निर्देशन दिए कि यदि अमेरिका व्यापक परीक्षण प्रतिबन्ध सन्धि बाट हटेर परमाणु परीक्षण पुनः सुरु गर्छ भने रुसले पनि त्यसको तयारीका लागि प्रस्तावहरू तयार पार्नु पर्छ। यो निर्देशनले अन्तर्राष्ट्रिय तनावलाई थप बढाउने आशंका गरिएको छ, किनकि रुसले सन् १९९० पछि कुनै पूर्ण-स्तरीय परमाणु परीक्षण गरेको छैन। लाव्रोभ सुरक्षा परिषद्का स्थायी सदस्य भए पनि उनी बैठकको एकमात्र सदस्य थिए जसले यो महत्वपूर्ण छलफलमा भाग लिएनन्। रुसी व्यवसायिक दैनिक कोमर्सान्टले “जानकार स्रोतहरू” उल्लेख गर्दै यो अनुपस्थिति “पूर्व सहमत" भएको जनाएको थियो, जसले मिडियामा लाव्रोभको पदबाट हटाउने अटकलहरू चर्काएको हो।

यी अटकलहरूको पृष्ठभूमिमा हालैका घटनाहरू छन्। दुई हप्ता अघि मात्र बुडापेस्टमा पुटिन र ट्रम्पबीच हुने भनिएको शिखर बैठक रद्द भएको थियो। यो बैठकको तयारीमा लाव्रोभ मुख्य भूमिकामा थिए। अक्टोबर २१ मा अमेरिकी विदेश सचिव मार्को रुबियोसँग लाव्रोभको फोन वार्तापछि बैठक स्थगित भएको थियो। अमेरिकी पक्षले मस्कोलाई वार्ताका लागि तयार नभएको ठहर गर्दै ट्रम्पलाई यसलाई रद्द गर्न सल्लाह दिएको रिपोर्टहरू छन्। यसबाहेक, पुटिनको अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालत  को गिरफ्तारी वारन्ता कारणले अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनहरूमा सहभागिता नहुने अवस्थामा लाव्रोभले सामान्यतया रुसी प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व गर्थे। तर यसपटक, नोभेम्बरमा दक्षिण अफ्रिकाको जोहान्सबर्गमा हुने जी२० शिखर सम्मेलनमा पुटिनका उप-प्रमुख अधिकारी म्याक्सिम ओरेस्किनलाई प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व दिइएको छ, जसलाई लाव्रोभलाई “साइडलाइन” गर्ने संकेतको रूपमा हेरिएको छ। यसअघि सन् २०२२ को बाली जी२० र यसै वर्षको ब्रिक्स सम्मेलनमा पनि लाव्रोभले नै यो भूमिका निर्वाह गरेका थिए।

लाव्रोभ, ७६ वर्षीय यो अनुभवी कूटनीतिज्ञ, विगत दुई दशकदेखि रुसी विदेश मन्त्रालयको नेतृत्व गर्दै आएका छन्। उनको कठोर र आक्रामक कूटनीतिक शैलीले क्रिमिया संलग्नता, सिरिया युद्ध र युक्रेन द्वन्द्वमा पुटिनको नीतिलाई मजबुत बनाएको छ। तर विश्लेषकहरूका अनुसार, ट्रम्पसँगको बैठक रद्द र परमाणु परीक्षण छलफलमा उनको अनुपस्थितिले क्रेमलिनभित्र तनाव बढेको संकेत गर्छ। द मस्को टाइम्सले यसलाई “पुटिनको असन्तुष्टि” को रूपमा व्याख्या गरेको छ, जबकि सीएनएनले “मस्कोमा अलार्म बेलहरू” बजिरहेको उल्लेख गरेको छ। तर लाव्रोभले शनिबार (नोभेम्बर ८) पत्रकारहरूसँग बोल्दै पुटिनको निर्देशन कार्यान्वयन भइरहेको बताए। उनले भने, “विदेश मन्त्रालयले नोभेम्बर ५ को सुरक्षा परिषद् बैठकमा दिइएको निर्देशनलाई कार्यान्वयनका लागि स्वीकार गरेको छ र यसमा काम भइरहेको छ।” यसबाहेक, ट्रम्पको परमाणु परीक्षणबारेको बयानप्रति स्पष्टता नमिलेको उल्लेख गर्दै उनले कुन प्रकारको परीक्षण (जस्तै, परमाणु हतियारको विस्फोट) हुने हो भन्नेमा अमेरिकी पक्षबाट कुनै औपचारिक जानकारी नआएको बताए।

क्रेमलिनको यो बयानले तत्कालका लागि अटकलहरूलाई थामे पनि, रुसी राजनीतिको अपारदर्शी स्वभावले भविष्यमा थप परिवर्तनहरूको सम्भावनालाई जीवित राख्छ। विश्लेषकहरूका अनुसार, लाव्रोभको पदबाट हटाइँुको सट्टा पुटिनले सामान्यतया पुनर्स्थापनाको रणनीति अपनाउँछन् – जस्तै, पूर्व रक्षा मन्त्री सर्गेई शोइगुको जस्तो पुन: नियुक्ति। तर यदि अमेरिका-रुसबीचको तनाव थप बढ्यो भने, यो घटनाले रुसी कूटनीतिको नयाँ अध्याय सुरु हुन सक्छ। यो समाचारले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई पनि चिन्तित बनाएको छ, किनकि परमाणु परीक्षणको पुनरावलोकनले विश्वव्यापी निषेधाज्ञालाई चुनौती दिन सक्छ।