मृत्यु: हिन्दू आस्थाको अन्तिम सत्य र पशुपति आर्यघाटको विभेद

मृत्यु, यो शब्द नै जीवनको अन्तिम सत्य हो। हिन्दू दर्शनमा, मृत्यु भनेको मात्र शरीरको अवसान होइन, यो आत्माको मुक्ति र परमात्मासँगको मिलनको द्वार हो। भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई सम्झाउँदै भन्नुहुन्छ: "जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च।" अर्थात्, जन्म लिनेको मृत्यु निश्चित छ र मृत्यु हुनेको जन्म पनि निश्चित। यो सत्य सबैलाई समान रूपमा लागू हुन्छ—धनी होस् वा गरिब, राजा होस् वा रैती, उच्च कुलको होस् वा निम्न। मृत्युले कसैलाई छुट दिँदैन, कसैलाई विशेषाधिकार दिँदैन। यो जीवनको महान् समताको प्रतीक हो, जहाँ सबै असमानताहरू मेटिन्छन् र आत्मा मात्र रहन्छ। तर, के यो सत्य व्यवहारमा पनि उत्तिकै समान छ? के मृत्युमा पनि मानव निर्मित विभेदहरूले स्थान पाउँछन्? यो प्रश्नले मेरो मनलाई बारम्बार झकझकाउँछ, विशेष गरी जब म नेपालको पशुपति आर्यघाटको सम्झना गर्छु—हिन्दू धर्मको उद्गम स्थल मानिने यो भूमिमा, जहाँ मृत्युको अन्तिम संस्कार हुन्छ, तर विभेदको छायाँ अझै लुकेको छ।

नेपाल, यो हिमालयको काखमा बसेको भूमि, हिन्दू धर्मको प्राचीन केन्द्र हो। यहाँका मन्दिरहरू, तीर्थहरू र घाटहरूले सदियौंदेखि आस्थाको ज्योति बालिरहेका छन्। पशुपतिनाथ मन्दिर, यो विश्वप्रसिद्ध तीर्थस्थल, जहाँ भगवान् शिवको ज्योतिर्लिङ्ग अवस्थित छ, लाखौं भक्तहरूको आकर्षणको केन्द्र हो। मन्दिरको प्राङ्गणमा प्रवेश गर्दा नै मनमा एक प्रकारको शान्ति र समर्पणको भाव जाग्छ। तर, यो शान्ति कति समान छ? मन्दिरको देब्रे तर्फको आर्यघाट, जहाँ अन्तिम संस्कार हुन्छ, त्यहाँ पुग्दा यो प्रश्नले मनलाई चिमोट्छ। यो घाट, बागमती नदीको किनारमा अवस्थित, जहाँ मानिसहरूको अन्तिम यात्रा समाप्त हुन्छ। यहाँ चितामा शरीर जल्छ, धुवाँ आकाशमा मिसिन्छ, र आत्माको मुक्ति हुन्छ भन्ने विश्वास छ। तर, यो मुक्तिमा पनि विभेद? हो, यो वास्तविकता हो जसले हिन्दू आस्थाको मूल सिद्धान्तलाई चुनौती दिन्छ।

आर्यघाटको संरचना नै विभेदको प्रतीक जस्तो लाग्छ। मन्दिरको प्राङ्गणको देब्रे तर्फ, जसलाई 'भीआईपी' क्षेत्र भनिन्छ, त्यहाँ सामान्य जनताको प्रवेश लगभग निषेधित छ। यो क्षेत्र उच्च पदाधिकारीहरू, धनीहरू र प्रभावशाली व्यक्तिहरूका लागि आरक्षित छ। यहाँका चिताहरू सफा, व्यवस्थित र गोपनीयतापूर्ण हुन्छन्। कुनै हल्ला छैन, कुनै भीड छैन। मात्र शान्ति र सम्मान। यसको विपरीत, दाहिने तर्फको क्षेत्र सामान्य जनताका लागि खुला छ। यहाँ भीड हुन्छ, हल्ला हुन्छ, र अन्तिम संस्कारको लागि लाम लाग्नुपर्छ। गरिबहरू, निम्न वर्गका मानिसहरू यहाँ आउँछन्, आफ्ना प्रियजनको अन्तिम विदाई दिन। तर, यो विदाईमा कति दुःख मिसिएको हुन्छ! जीवनभर गरिबी, असमानता र विभेदले पीडित भएका व्यक्तिहरू मृत्युमा पनि त्यही विभेदको शिकार हुन्छन्। एउटा चिता धनीको लागि आरामदायी, अर्को गरिबको लागि मात्र आवश्यकता। के यो हिन्दू धर्मको शिक्षासँग मेल खान्छ?

हिन्दू दर्शनमा, मृत्यु भनेको जीवनको चक्रको भाग हो। यो कुनै विभेदको विषय होइन। उपनिषदहरूमा भनिएको छ कि आत्मा अमर छ, शरीर मात्र नाशवान्। मृत्युमा सबै समान हुन्छन्—राजा र रङ्क एकै चितामा जल्छन्। तर, पशुपति आर्यघाटमा यो सिद्धान्त कागजमा मात्र सीमित जस्तो लाग्छ। कल्पना गर्नुहोस्: एउटा गरिब किसान, जसले जीवनभर खेतमा पसिना बगाएको छ, उसको छोरा मर्छ। ऊ आर्यघाट पुग्छ, दाहिने तर्फ लाम लाग्छ। त्यहाँ धुवाँको मुस्लो, रोदनको आवाज, र व्यवस्थाको अभाव। अर्कोतर्फ, एउटा उच्च अधिकारीको परिवार, देब्रे तर्फबाट सजिलै प्रवेश गर्छ, अन्तिम संस्कार सम्पन्न गर्छ। के यो मृत्युको समता हो? यो त जीवनको असमानताको निरन्तरता मात्र हो। गरिबीले जीवनभर पीडा दियो, असमानताले अवसर छिन्यो, र मृत्युमा पनि त्यही छुट्टाछुट्टै घाट? यो प्रश्नले समाजलाई चुनौती दिन्छ, धर्मलाई प्रश्न गर्छ।

यो विभेदको जड कता छ? इतिहासमा खोज्दा, पशुपति क्षेत्रको विकाससँग जोडिएको पाइन्छ। प्राचीन कालमा यो घाट सबैका लागि समान थियो। तर, आधुनिक समयमा, जब नेपालमा राजतन्त्र थियो, राजपरिवार र उच्च वर्गका लागि विशेष व्यवस्था गरियो। यो परम्परा अझै कायम छ। पशुपति क्षेत्र विकास कोषले यो क्षेत्रको व्यवस्थापन गर्छ, तर यो विभेदलाई किन हटाइएको छैन? के यो आर्थिक कारणले हो? धनीहरूले बढी दान दिन्छन्, त्यसैले विशेषाधिकार? वा यो सामाजिक संरचनाको प्रतिबिम्ब हो, जहाँ वर्गीय विभेद गहिरो जड गाडेर बसेको छ। नेपाल, जसलाई हिन्दू राष्ट्र भनिन्थ्यो, यहाँ धर्म र समाजको मेल कति छ? हिन्दू धर्मले कर्मफलको सिद्धान्त सिकाउँछ—तिम्रो कर्म अनुसार फल मिल्छ। तर, मृत्युमा कर्म होइन, धन र पदले फल दिन्छ? यो विरोधाभास हो जसले आस्थालाई कमजोर बनाउँछ।

साहित्यमा पनि यो विषयलाई छोएको पाइन्छ। नेपाली साहित्यकारहरूले मृत्यु र विभेदलाई बारम्बार चित्रण गरेका छन्। उदाहरणका लागि, भूपि शेरचनको कवितामा समाजको असमानतालाई व्यङ्ग्य गरिएको छ। कल्पना गर्नुहोस्, एउटा कविता: "मृत्युको घाटमा पनि दुई लाइन, एउटा धनीको लागि सोफा, अर्को गरिबको लागि माटो।" यो वास्तविकता हो। आर्यघाटमा पुग्नेहरूको कथा सुन्दा मन दुख्छ। एउटी विधवा, जसकी श्रीमान् गरिबीले मरे, ऊ दाहिने तर्फबाट अन्तिम संस्कार गर्छिन्। त्यहाँको धुलो, प्रदूषण र अव्यवस्था। अर्कोतर्फ, एउटा राजनीतिज्ञको परिवार, देब्रे तर्फबाट शान्तिपूर्वक विदाई। के यो न्याय हो? मृत्युले सबैलाई समान बनाउनुपर्नेमा, मानवले नै विभेद सिर्जना गरेको छ। यो त समाजको दाग हो, जसलाई मेटाउन आवश्यक छ।

यो विभेदले मात्र सामाजिक असन्तुलन बढाउँदैन, पर्यावरणीय समस्या पनि निम्त्याउँछ। बागमती नदी, यो पवित्र नदी, प्रदूषित छ। आर्यघाटबाट निस्कने धुवाँ र फोहोरले नदीलाई दूषित बनाएको छ। यदि सबै क्षेत्र समान बनाइयो भने, व्यवस्था राम्रो हुन सक्छ। तर, विभेदले यो सम्भव छैन। यो विषयमा प्रश्न उठेको छ—समाजसेवीहरू, लेखकहरू र राजनीतिज्ञहरूले यसबारे बहस गरेका छन्। तर, परिवर्तन किन हुँदैन? के यो परम्पराको नाममा विभेदलाई जोगाइराख्ने षड्यन्त्र हो? हिन्दू धर्मको मूलमा समता छ। वेदहरूमा भनिएको छ: "सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः।" अर्थात्, सबै सुखी होऊन्, सबै निरोगी होऊन्। तर, मृत्युमा पनि सुख र शान्तिको विभेद?

कल्पना गर्नुहोस्, एउटा दिन जब आर्यघाट पूर्ण रूपमा समान हुन्छ। सबै चिताहरू एकै प्रकारका, सबैका लागि समान सम्मान। यो सपना होइन, यो सम्भव छ। नेपालको संविधानले समानताको हक दिएको छ। धर्म र संस्कृति पनि यसलाई समर्थन गर्छ। पशुपति क्षेत्र विकास कोषले यो विभेद हटाउन पहल गर्नुपर्छ। यो मात्र मृत्युको सम्मान होइन, जीवनको पनि सम्मान हो। किनकि, मृत्युले जीवनलाई सम्झाउँछ—यो क्षणिक छ, समान छ। तर, जबसम्म आर्यघाटमा यो विभेद रहन्छ, हिन्दू आस्थाको अन्तिम सत्य अधुरो रहनेछ।

यो विभेदको बारेमा सोच्दा मनमा एक प्रकारको विद्रोह जाग्छ। जीवनभर संघर्ष गरेका गरिबहरू मृत्युमा पनि पीडित? यो अन्याय हो। साहित्यिक रूपमा भन्दा, यो त एउटा कथा जस्तो छ—एउटा राजा र एउटा रैतीको कथा। राजा मर्छ, उसको चिता स्वर्णजडित, रैती मर्छ, उसको चिता काठको ढिस्को। तर, धुवाँ दुवैको आकाशमा मिसिन्छ। के फरक पर्छ? फरक पर्छ समाजको दृष्टिमा। यो दृष्टि बदल्न आवश्यक छ। पशुपति आर्यघाटलाई समताको प्रतीक बनाउनु पर्छ, न कि विभेदको। यो नेपालको लागि मात्र होइन, सम्पूर्ण हिन्दू जगतको लागि सन्देश हुन सक्छ।

अन्तमा, मृत्यु अन्तिम सत्य हो, तर यो सत्यलाई मानवले विभेदरहित बनाउनु पर्छ। पशुपति आर्यघाटको यो विभेद हटोस्, र सबै आत्माहरू समान रूपमा मुक्त होऊन्। यो आशा हो, यो आवश्यकता हो। हिन्दू आस्थाले यसलाई माग्छ, समाजले यसलाई चाहन्छ। जबसम्म यो विभेद रहन्छ, प्रश्न उठिरहनेछ—मृत्युमा पनि विभेद? यो प्रश्नको उत्तर समतामा छ।