टिम–निर्माताको विद्रोह: एमाले भित्रको मौन आँधी

नेकपा (एमाले) को ११औँ महाधिवेशन नजिकिँदै गर्दा पार्टीभित्र धेरै वर्षदेखि दबिएर बसेको तरलता, मौन असन्तुष्टि र अव्यक्त वैचारिक द्वन्द्व अन्ततः सतहमा आएको छ। लंबे समयदेखि ‘टिम–म्यान’ भनेर चिनिँदै आएका, अरूलाई जिताउन आफू पछाडि बस्ने ‘संकोची’ वा ‘कायर नेता’ को ट्याग बोकेका वरिष्ठ उपाध्यक्ष ईश्वर पोखरेलले यसपटक भने राजनीतिक नियति बद्लिने निर्णय गरेका छन्—अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीविरुद्ध प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धा गर्ने अठोटसहित।मंगलबार जारी विज्ञप्तिमार्फत पोखरेलले औपचारिक रूपमा अध्यक्ष पदमा उम्मेदवारी घोषणा गरेपछि एमालेभित्रको स्थिर देखिने सतह हलचलले छताछुल्ल भएको छ। ओलीले सर्वसम्मत पुनर्निर्वाचनको वातावरण बनाउन निहित प्रयास गरिरहेको अवस्थामा पोखरेलको ‘ब्याटल’ रोज्ने निर्णयले पार्टीको राजनीतिक तापक्रम अचानक बढिदिएको छ।पोखरेलको घोषणामा भावनात्मक स्मरणहरू र वैचारिक प्रतिबद्धताहरूको सुगन्ध मिसिएको छ—मानौँ उनले आफ्नो राजनीतिक यात्राको हरेक मोडलाई एउटा ठूलो कथाको पानामा ठेविएका अनुभूति झैँ प्रस्तुत गरेका हुन्।‘नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलन र नेकपा (एमाले) मेरो लागि जीवनभरको पाठशाला र विश्वविद्यालय बनेको छ,’ उनले लेखे—‘राष्ट्र, जनता र पार्टीलाई शिरमा राखेर मैले चाल्दै आएको यात्राले नै आज मभित्र दृढ नैतिक बल निर्माण गरेको छ।’

एमालेको आन्तरिक सत्ता–संरचनामा पोखरेल सधैं त्यही ठाउँमा देखिएका छन्, जहाँ टिम बन्छ र विजयको झण्डा फहराइन्छ। तर त्यो झण्डा कहिल्यै उनको हातमा परेको छैन—आफैंलाई पछाडि राखेर अरूलाई अघि बढाउने स्वभावका कारण। त्यसैले उनलाई ‘जिताउने तर आफू नजित्ने’ नेताका रूपमा पनि अर्थ्याइन्थ्यो।तर यसपटक उनले आफूलाई नै अग्रपंक्तिमा उभ्याउँदै, वर्षोंदेखि टाँसिएको ‘कायर नेता’ को ट्याग तोड्ने घोषणासहित ओलीविरुद्ध प्रतिस्पर्धामा उत्रने निर्णय गरेका छन्।पोखरेलको यो मोड राजनीतिक वृत्तमा ‘साहसिक’ भनिएको छ। किनकि ओलीसँग राजनीतिक, संगठनात्मकदेखि मनोवैज्ञानिक शक्ति समेत थियो। तर अब त्यो एकलछत्र बललाई चुनौती दिएको दृश्य देखिन थालेको छ।एमालेले हालै पूर्वराष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीको सदस्यता ‘होल्ड’ गर्ने निर्णय गरेको छ—भण्डारी पार्टी राजनीतिमा फर्कन लागेकी बेला। तर पोखरेलले भने भण्डारीलाई आफ्नो पक्षको ‘निरन्तर शक्ति’का रूपमा खुलेर स्वागत गरेका छन्।चार दशकको योगदान, राजनीतिक ऊर्जा र संस्थागत प्रभाव बोकेकी भण्डारी अहिले औपचारिक रूपमा पार्टीमै नहुँदा पनि पोखरेललाई ‘नैतिक आड’ दिने प्रमुख व्यक्तित्वको रूपमा चित्रित हुँदैछिन्। मदन भण्डारीको राजनीतिक छायाले अझै एमालेको वैचारिक कन्ठस्थमा स्थान ओगटेको छ, र यही ‘मदन–धरोहर’ पोखरेलको अभियानमा नैसर्गिक रूपमा जोडिएको देखिन्छ।भण्डारीसँगै उपाध्यक्ष युवराज ज्ञवाली, अष्टलक्ष्मी शाक्य, सुरेन्द्र पाण्डे तथा सचिव गोकर्ण विष्ट, योगेश भट्टराई आदिको समर्थनले पोखरेल एक्लो चुनौतीकर्ता नभएको प्रस्ट हुँदैछ।

अध्यक्ष पदमा दाबेदारी प्रस्तुत गर्दा पोखरेलले सामान्य उम्मेदवारीभन्दा फरक प्रकारको राजनीतिक दस्तावेज राखे—मानौँ यो घोषणामात्र नभई समग्र पार्टीको आत्मविश्लेषणको आह्वान हो।उनी भन्छन्—जेन–जी आन्दोलनपछि पार्टीको समाजिक, राजनीतिक अवस्थाचाहिँ बदलिएको छ। ‘विगतका तीन दशकको जबज अभ्यासलाई नयाँ सन्दर्भमा पुनः सिर्जनात्मक रूपमा कार्यान्वयन गर्न आवश्यक छ।’महाधिवेशनपछि पार्टीभित्र व्यापक छलफल, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवसँगको तुलना, राजनीति र बौद्धिक जगतसँग सम्वाद आदि कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने उनले प्रतिवद्धता जनाएका छन्।ती प्रतिवद्धताहरूले एकातिर सुधारवादी धारलाई उत्प्रेरित गर्छन् भने अर्कोतिर पुरानो शक्ति–केन्द्रमा धक्का दिने संकेत पनि गर्छन्।पोखरेलको वक्तव्यको संवेदनशील पंक्ति ओलीमाथिको असन्तुष्टिको संकेत थियो—‘पार्टीले अघि सारेका आन्तरिक लोकतान्त्रिक मान्यताहरूलाई पुनर्स्थापित गर्ने समय आएको छ।’र—‘अध्यक्षमा दुई कार्यकालको सीमा विधानमै पुनर्स्थापित हुनुपर्छ।’

यसले स्पष्ट पार्छ कि ओलीले विगतका महाधिवेशनको मार्गनिर्देशनलाई आफूअनुकूल उपयोग गरेको आरोप पोखरेलले सौम्य तर गहिरो रूपमा उठाएका छन्।उम्मेदवार छनोटदेखि समानुपातिक सूची, संसदीय पदवाटो, राजकीय जिम्मेवारीसम्म पारदर्शिता जरुरी छ भन्ने उनका कथनहरू ओलीप्रति परोक्ष असन्तुष्टि थियो, जसलाई उनले संयमित तर प्रभावशाली भाषामा व्यक्त गरे।उम्मेदवारी घोषणा केवल राजनीतिक निर्णय मात्र होइन, पोखरेलका लागि जीवनयात्राको सांगोपांग समीक्षा झैँ देखिन्छ।स्कुले जीवनदेखि आन्दोलनतिर आकर्षण, भूमिगत बास, जेलनेल, सैद्धान्तिक अध्ययन, तातो घामदेखि चिसो सिरेटोसम्मको संगठन निर्माण—यी सबैलाई उनी अनुभवको ‘नैतिक पुँजी’का रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।‘सत्तामा होइन, विधिमा विश्वास गर्छु,’ भन्ने उनी सहकार्य, सामूहिक नेतृत्व र समन्वयमा आधारित संगठनात्मक पुनर्निर्माणको प्रतिवद्धता दोहोर्‍याउँछन्।राजनीतिक विश्लेषक कृष्ण पोखरेलका अनुसार, पार्टीभित्र लामो समयदेखि रहँदै आएको दमन र निरंकुश अभ्यासले अन्ततः प्रतिरोध जन्माएको छ।‘आवाज उठ्ने जमीन निर्मित हुँदै आएको थियो। तर यसपटक पोखरेल एक्ला छैनन्,’ उनी भन्छन्—‘भण्डारीदेखि वरिष्ठ नेतासम्मको साथ भएकोले ओली अब एकलछत्र शक्ति बन्न कठिन छ।’कृष्ण पोखरेलका अनुसार जेन–जी आन्दोलनपछि पार्टीको ‘मनोवैज्ञानिक भूगोल’ नै बदलिएको छ। यसले प्रतिस्पर्धालाई पहिलेभन्दा बढी पेचिलो र अनिश्चित बनाएको छ।

यति ठूलो चुनौतीपूर्ण यात्राको ढोकामा उभिँदाबस्दा पोखरेलले महाधिवेशन प्रतिनिधिलाई एउटा शब्द दिइरहे—विवेक।१३ मंसिरमा देशभर हुँदै गरेको प्रतिनिधि छनोटमा निष्पक्षता, निर्भयता र उच्च नैतिकता अपनाउन उनले पार्टी सदस्यहरूलाई आह्वान गरे।यस आह्वानले उनको अभियान केवल व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा नभई पार्टीभित्रको लोकतन्त्रका लागि प्रतिवद्धता हो भन्ने सन्देश प्रवाह गर्छ।पोखरेलको उठानले एकातिर ओलीको दीर्घकालीन नेतृत्वमा पहिलोपटक वास्तविक चुनौती जन्माएको छ।अरूलाई जिताउने नेता यसपटक आफूलाई अघि सार्दै उभिएको देखिन्छ।जुन कुरा एमालेको इतिहासमै दुर्लभ छ।अब ११औँ महाधिवेशन केवल नेतृत्व चयनको प्रक्रिया मात्र रहेन—यो विचार, शक्ति, आत्मसम्मान, सुधार र भविष्यबीचको बहुपक्षीय संघर्षको रंगमञ्च बनिसकेको छ।उता ओलीको पक्ष बलियो छ, अनुभव गाढा छ, संरचना पक्का छ।यहाँ पोखरेलको चुनौती—विगतमा पाएको अपमान, विद्रोही पुस्ताको मनोबल, नेतृत्व हस्तान्तरणको प्रश्न र वैचारिक अकुशलताप्रति आक्रोश—यी सबैलाई समेटेर अगाडि बढेको छ।अन्ततः—एमालेको नेतृत्व कसले लिने?त्यसको उत्तरले केवल एक नेता होइन, समग्र नेपाली वाम–राजनीतिको नयाँ दिशानिर्देश लेख्नेछ।