कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) प्रविधि तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेका बेला चीनले बालबालिकाको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने र च्याटबोटबाट आत्महानी वा हिंसातर्फ उक्साउने सल्लाह नआओस् भन्ने उद्देश्यसहित कडा नयाँ नियम प्रस्ताव गरेको छ। प्रस्तावित नियमअनुसार एआई विकासकर्ताले आफ्ना मोडलहरूले जुवा प्रवर्द्धन गर्ने सामग्री उत्पादन नगर्ने सुनिश्चित गर्नुपर्नेछ।चीनको साइबरस्पेस प्रशासन (सीएसी) ले गत साता सार्वजनिक गरेको मस्यौदा नियमहरू अन्तिम रूपमा लागू भएमा चीनभित्र प्रयोग हुने सबै एआई उत्पादन र सेवामा लागू हुनेछन्। यो कदम विश्वव्यापी रूपमा तीव्र रूपमा बढ्दै गएको एआई प्रविधिमाथि सुरक्षा र नैतिकतासम्बन्धी चासो बढिरहेका बेला आएको हो।
बालबालिकामैत्री व्यवस्था अनिवार्य
मस्यौदा नियमहरूले बालबालिकालाई विशेष सुरक्षा दिन जोड दिएका छन्। एआई कम्पनीहरूले बाल प्रयोगकर्ताका लागि व्यक्तिगत सेटिङ उपलब्ध गराउनुपर्ने, प्रयोग समय सीमित गर्नुपर्ने र भावनात्मक साथ (emotional companionship) जस्ता सेवाहरू दिनुअघि अभिभावकको सहमति लिनुपर्ने व्यवस्था प्रस्ताव गरिएको छ।सबैभन्दा संवेदनशील प्रावधानअन्तर्गत, यदि कुनै च्याटबोटसँगको संवाद आत्महत्या वा आत्महानीसँग सम्बन्धित हुन्छ भने, तत्काल मानव अपरेटरले संवाद सम्हाल्नुपर्ने र प्रयोगकर्ताको अभिभावक वा आपतकालीन सम्पर्कलाई सूचित गर्नुपर्नेछ।
‘राष्ट्रिय हित’ विरुद्धको सामग्रीमा प्रतिबन्ध
सीएसीले एआई सेवाले “राष्ट्रिय सुरक्षा जोखिममा पार्ने, राष्ट्रिय सम्मान र हितमा क्षति पुर्याउने वा राष्ट्रिय एकता कमजोर बनाउने” सामग्री उत्पादन वा साझा गर्न नपाउने स्पष्ट गरेको छ। यसले चीनको डिजिटल स्पेसमा सामग्री नियन्त्रण र नियमनलाई अझ कडा बनाउने संकेत गरेको छ।यद्यपि, प्रशासनले सुरक्षित र विश्वसनीय भएमा एआई प्रविधिको प्रयोग प्रोत्साहन गरिने पनि जनाएको छ। विशेष गरी स्थानीय संस्कृति प्रवर्द्धन, वृद्धवृद्धाका लागि साथ–सहयोगी उपकरण विकास जस्ता क्षेत्रमा एआई उपयोगलाई स्वागत गरिने सीएसीको भनाइ छ। यससम्बन्धी सार्वजनिक सुझाव पनि मागिएको छ।
तीव्र रूपमा बढ्दो चिनियाँ एआई उद्योग
चीनमा एआई च्याटबोटहरूको संख्या तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। चिनियाँ एआई कम्पनी ‘डिपसीक’ (DeepSeek) ले यस वर्ष विश्वभर चर्चा पाएको थियो, जब त्यसले एप डाउनलोड चार्टमा शीर्ष स्थान हासिल गर्यो। यस्तै, Z.ai र Minimax नामका दुई चिनियाँ स्टार्टअप—जसका प्रयोगकर्ता संख्या दशौं लाखमा छन्—यसै महिना सेयर बजारमा सूचीकृत हुने योजना सार्वजनिक गरेका छन्।धेरै प्रयोगकर्ताले एआई च्याटबोटलाई साथीको रूपमा, भावनात्मक सहयोग वा थेरापीका लागि प्रयोग गर्न थालेका छन्। यही कारण, एआईले मानव व्यवहारमा पार्ने प्रभावबारे अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै चासो बढ्दै गएको छ।
विश्वव्यापी चिन्ता र कानुनी चुनौती
एआई र मानसिक स्वास्थ्यको सम्बन्ध विश्वभर बहसको विषय बनेको छ। च्याटजिपिटी निर्माता ओपनएआईका प्रमुख स्याम अल्टम्यानले यस वर्ष आत्महानीसम्बन्धी संवादमा च्याटबोटले कसरी प्रतिक्रिया दिने भन्ने विषय कम्पनीका लागि सबैभन्दा कठिन चुनौतीमध्ये एक भएको स्वीकार गरेका छन्।गत अगस्टमा अमेरिकाको क्यालिफोर्नियामा एक परिवारले आफ्ना १६ वर्षीय छोरा आत्महत्या गर्न च्याटजिपिटीले प्रोत्साहन गरेको आरोप लगाउँदै ओपनएआईविरुद्ध मुद्दा दायर गरेका थिए। यो ओपनएआईमाथि ‘गलत मृत्यु’ (wrongful death) को आरोपसहित दायर गरिएको पहिलो कानुनी मुद्दा थियो।यही महिनामात्रै ओपनएआईले “हेड अफ प्रिपेयर्डनेस” पदका लागि विज्ञापन गरेको छ, जसको जिम्मेवारी एआई मोडलबाट मानव मानसिक स्वास्थ्य र साइबर सुरक्षामा पर्न सक्ने जोखिम पहिचान र नियन्त्रण गर्ने हुनेछ। अल्टम्यानका अनुसार, “यो पद अत्यन्तै तनावपूर्ण हुनेछ र काम सुरु गर्नेबित्तिकै गहिरो चुनौतीमा फालिनेछ।”
नियमनतर्फको निर्णायक मोड
विश्लेषकहरूका अनुसार चीनको प्रस्तावित नियमले विश्वव्यापी एआई नियमन बहसलाई नयाँ दिशा दिन सक्छ। बालबालिका सुरक्षा, आत्महानी रोकथाम र सामाजिक जिम्मेवारीलाई प्राथमिकतामा राखेर बनाइएका यी नियमहरू लागू भएमा, अन्य देशहरूका लागि पनि उदाहरण बन्न सक्ने अनुमान गरिएको छ।एआई प्रविधि मानव जीवन सहज बनाउने शक्तिशाली साधन बन्दै जाँदा, त्यसबाट उत्पन्न हुने जोखिमलाई कसरी सन्तुलनमा राख्ने भन्ने प्रश्न झन् गम्भीर बन्दै गएको छ। चीनको यो कदम एआईको तीव्र विकाससँगै कडा नियमनतर्फ विश्व अघि बढिरहेको संकेतका रूपमा हेरिएको छ।
