अन्धा ठानिएका ग्रिनल्याण्ड शार्क देख्न सक्षम रहेको खुलासा

विश्वकै सबैभन्दा दीर्घायु कशेरुकी प्राणीका रूपमा चिनिने ग्रिनल्याण्ड शार्क (Greenland shark) ले ४०० वर्षभन्दा बढी आयु बाँच्न सक्ने तथ्य त वैज्ञानिकहरूलाई थाहा थियो, तर ती शार्कहरू लगभग अन्धा हुन्छन् भन्ने विश्वास लामो समयदेखि रहँदै आएको थियो। तर हालै सार्वजनिक भएको नयाँ अनुसन्धानले यो धारणा गलत सावित गरेको छ। अध्ययनले ग्रिनल्याण्ड शार्कले देख्न सक्ने मात्र होइन, एक सय वर्षभन्दा बढी समयसम्म आफ्नो दृष्टि कायम राख्न सक्ने आश्चर्यजनक क्षमता रहेको देखाएको छ।ग्रिनल्याण्ड शार्क (Somniosus microcephalus) मुख्यतया आर्कटिक र उत्तर एटलान्टिक महासागरको अत्यन्त चिसो पानीमा बसोबास गर्छन्। यी शार्कहरू समुद्रको २०० देखि १,००० मिटर गहिराइमा पर्ने ‘ट्वाइलाइट जोन’ अर्थात् अत्यन्त कम प्रकाश पुग्ने क्षेत्रमा पाइन्छन्। यस्तो अँध्यारो वातावरणमा जीवन बिताउने भएकाले वैज्ञानिकहरूले यी शार्कहरूको दृष्टि अत्यन्त कमजोर वा नदेख्ने नै हुन सक्ने अनुमान गर्दै आएका थिए।

यस विश्वासलाई थप बल पुर्‍याउने अर्को कारण ग्रिनल्याण्ड शार्कका आँखामा पाइने परजीवी (parasite) पनि हो। धेरै शार्कहरूको आँखामा यस्ता परजीवी देखिएकाले कतिपय वैज्ञानिकहरूले त ती पूर्ण रूपमा अन्धा हुन सक्ने आशङ्का समेत गरेका थिए। तर स्विट्जरल्यान्डको युनिभर्सिटी अफ बासेलकी अनुसन्धानकर्ता लिली फगको नेतृत्वमा गरिएको नयाँ अध्ययनले यो धारणा उल्टाइदिएको छ।माछाको दृष्टि प्रणालीमा विशेषज्ञता राख्ने फगले शार्क जीवविज्ञानी जोन फ्लेङ स्टेफेन्सनको अनुरोधपछि ग्रिनल्याण्ड शार्कको दृष्टिबारे अनुसन्धान सुरु गरेकी थिइन्। स्टेफेन्सन नै ग्रिनल्याण्ड शार्कको असाधारण दीर्घायु पत्ता लगाउने वैज्ञानिक हुन्। उनीसँग दीर्घकालीन अध्ययनअन्तर्गत सङ्कलन गरिएका १० वटा ग्रिनल्याण्ड शार्कका नमुना थिए।

फगका अनुसार स्टेफेन्सनले उनलाई भनेका थिए, “मसँग यी शार्कका आँखा छन्, के तिमीहरू यसबारे अध्ययन गर्न चाहन्छौ?” त्यसपछि अनुसन्धान टोलीले ती नमुनामाथि अध्ययन गर्ने निर्णय गरेको हो। “यदि तिनलाई फ्याँक्ने हो भने त्यो ठूलो अवसरको बर्बादी हुने थियो,” फगले भनिन्।अनुसन्धान टोलीले सबैभन्दा पहिले ग्रिनल्याण्ड शार्कको जीनोम (genome) विश्लेषण गर्‍यो। त्यस क्रममा दृष्टिसँग सम्बन्धित जीनहरू अझै पनि पूर्ण रूपमा सुरक्षित र सक्रिय अवस्थामा रहेको पाइएको छ। यसले शार्कको दृष्टि प्रणाली अझै काम गरिरहेको संकेत दिएको फगले बताइन्।

त्यसपछि वैज्ञानिकहरूले शार्कको आँखाको तन्तु (tissue) को क्रस–सेक्सन अध्ययन गरे। अध्ययनका क्रममा आँखाको संरचना कुनै पनि रूपमा बिग्रिएको नभई “अत्यन्त राम्रो अवस्थामा सुरक्षित” रहेको पाइएको फगले बताइन्। साथै आँखाको बनावट त्यस्तो प्राणीका लागि उपयुक्त देखिएको छ, जसले आफ्नो अधिकांश जीवन अत्यन्त कम प्रकाश भएको वातावरणमा बिताउँछ।मानव आँखामा दुई प्रकारका प्रकाश संवेदक (photoreceptors) हुन्छन्—कोन (cones) र रड (rods)। कोनले उज्यालो प्रकाशमा देख्न सहयोग गर्छ भने रडले कम प्रकाशमा र राति देख्न मद्दत गर्छ। तर अध्ययनले ग्रिनल्याण्ड शार्कको आँखामा केवल रड मात्र रहेको देखाएको छ। “तिनीहरूमा कोन बिल्कुलै छैन,” फगले बताइन्।

यसले ग्रिनल्याण्ड शार्क उज्यालोमा स्पष्ट देख्न नसके पनि कम प्रकाशमा आधारभूत रूपमा देख्न सक्षम रहेको संकेत गर्छ। यद्यपि फगका अनुसार शार्कको दृष्टि अत्यन्त तीक्ष्ण भने हुँदैन। “दृष्टि धेरै स्पष्ट हुँदैन, तर अँध्यारो वातावरणमा बस्ने प्रजातिका लागि यो सामान्य कुरा हो,” उनले भनिन्।अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार ग्रिनल्याण्ड शार्कले आफ्नो दृष्टि मुख्यतया सिकारको सामान्य स्थान पहिचान गर्न प्रयोग गर्ने सम्भावना छ। त्यसपछि भने तिनीहरूले गन्ध, कम्पन र अन्य इन्द्रियहरूको सहायताले सिकार गर्ने गर्छन्।

अध्ययनमा समावेश गरिएका ग्रिनल्याण्ड शार्कहरू १०० देखि १५० वर्ष उमेरका थिए, जुन प्रजातिका हिसाबले अझै ‘युवा’ मानिन्छन्। यस उमेरमा मात्र ती यौनिक रूपमा परिपक्व हुने भएकाले वैज्ञानिकहरूका लागि यो अझै रोचक विषय बनेको छ। फगले भविष्यमा अझै पुराना, सयौँ वर्ष उमेरका शार्कको दृष्टि परीक्षण गर्न पाउँदा थप महत्वपूर्ण तथ्य खुल्न सक्ने बताइन्।एक सय वर्षभन्दा बढी समयसम्म दृष्टि सुरक्षित राख्नु सामान्य कुरा नभएको भन्दै फगले ग्रिनल्याण्ड शार्कमा डीएनए मर्मत गर्ने अत्यन्त सशक्त प्रणाली हुन सक्ने अनुमान गरेकी छन्। यही प्रणालीले दीर्घायु र दीर्घकालीन दृष्टि जोगाउन सहयोग गरेको हुन सक्ने उनको भनाइ छ। यसले भविष्यमा मानवमा दीर्घकालीन दृष्टि संरक्षणसम्बन्धी जैविक र चिकित्सकीय अनुसन्धानका लागि पनि महत्वपूर्ण संकेत दिन सक्ने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।