डा. बाबुराम भट्टराई : एउटा अधुरो सपनाको सतत यात्रा

उनी जहाँ उभिन्थे, त्यहाँ आशा उभिन्थ्यो। माओवादी जनयुद्धका ती रक्ताम्य दिनहरूमा पनि उनको आवाज सुन्दा मान्छेहरूलाई लाग्थ्यो – यो मान्छेले एक दिन देशलाई नयाँ बिहान दिनेछ। प्रचण्डपछि दोस्रो नम्बरमा उभिएका ती डाक्टर साबको बौद्धिकता एउटा नरम घामजस्तै थियो, जसले कठोर युद्धको चिसो छाती तताउँथ्यो। गाउँका बूढापाकाहरू भन्थे, “यो डाक्टरले पढाएर देश चलाउँछ।” शहरका युवाहरू भन्थे, “यो मान्छेले हामीलाई नयाँ आकाश देखाउँछ।” शान्ति सम्झौतापछि जब उनी अर्थमन्त्री बने, आशाको फूल फुल्यो। प्रधानमन्त्री बन्दा पनि त्यो फूल झरेन, ओइलायो मात्र। उनले २०७२ असोज ३ मा संविधानलाई “आधा भरेको गिलास” भनेर हेरे – न त पूरै खाली भयो, न कहिल्यै भरियो। त्यही आधा गिलास बोकेर उनी दश वर्षदेखि निरन्तर हिँडिरहेका छन्, कहिले भीडमा, कहिले एक्लै, कहिले साथीहरूले छोडेर गएपछि फेरि एक्लै।

२०७० फागुन २५ मा ‘नेपाल म्यागजिन’ मा प्रकाशित “खाँचो नयाँ शक्तिको” शीर्षकको त्यो लामो लेख एउटा बौद्धिक बम थियो। माओवादीप्रति असन्तुष्टि, पुराना दलहरूको जर्जरताप्रति आक्रोश बोकेर उनले लेखे – नयाँ वैकल्पिक शक्ति चाहिन्छ। कम्युनिस्टदेखि गैरकम्युनिस्टसम्म सबैतिर बहस छायो। सुरुमा उनले माओवादी नछोड्ने वाचा गरे, तर संविधान जारी भएको छैटौं दिनमै “यो आधा गिलास मात्र हो” भनेर पार्टी र संसद दुवै त्यागे। त्यो आधा गिलास उनको जीवनको प्रतीक बन्यो। १९ माघ २०७२ मा ३५ सदस्यीय परिषद् घोषणा गरे, फिल्मी कलाकारदेखि रिटायर्ड कर्मचारीसम्मलाई समेटेर। ३० जेठ २०७३ मा दशरथ रंगशालामा नयाँ शक्ति पार्टीको जन्म भयो – पाँच ‘स’ को एजेन्डासहित : शान्ति, संविधान, सुशासन, समृद्धि र समाजवाद। हजारौंको भीड, १ लाख १४ हजार सदस्यता, १ करोड ७६ लाख आम्दानी – लाग्थ्यो अब नयाँ सूर्य उदाएको छ। केपी ओलीले मजाक गर्दै भनेका थिए, “नयाँ शक्तिले एमालेबाहेक सबै दल सिध्याउँछ।” तर त्यो सूर्य तीन वर्षमै बादलमा हरायो।

२०७४ को निर्वाचनमा आशा थियो, वास्तविकता कठोर बन्यो। एमाले–माओवादी एकतापछि कांग्रेससँग तालमेल गरे पनि उनी गोरखा–२ बाट एक्लै सांसद बने। पार्टीले तीन प्रतिशत थ्रेसहोल्ड पनि कटाउन सकेन, राष्ट्रिय पार्टी बन्ने सपना अधुरो रह्यो। प्रदेशमा तीन जना मात्र जिते। यो असफलताले मन दुख्यो, तर उनी झुकेनन्। २०७६ वैशाख २२ मा संघीय समाजवादी फोरमसँग एकता गरे, समाजवादी पार्टी बन्यो, संसदको तेस्रो ठूलो दल। तर यो पनि स्थायी भएन। २०७७ वैशाख ११ मा राष्ट्रिय जनता पार्टीसँग एकता – जनता समाजवादी पार्टी जन्मियो। तराई, पहाड, हिमाल समेट्ने सपना देखियो, तर उनी चौथो वरीयतामा सीमित भए। जो एक समय प्रचण्डपछि दोस्रो थियो, ऊ चौथो। २०७९ असार २८ मा उपेन्द्र यादवसँग चर्काचर्की भयो – “एकलौटी प्रवृत्ति” को आरोप। अलग भएपछि फेरि नेपाल समाजवादी पार्टी। २०७९ निर्वाचनमा माओवादी चिह्न लिएर लडे, प्रचण्डसँगै हिँडेर भोट मागे। प्रचण्ड जिते, छोरी मानुषी हारिन्। महेन्द्र राय यादव मात्र जिते। एकताको कुरा चले पनि अन्तिममा अस्वीकार गरे। पार्टी फेरि चिरा–चिरा भयो।

२०८१ कात्तिक ६ मा पोखराको विधान सम्मेलनमा फेरि नाम जोडे – नेपाल समाजवादी (नयाँ शक्ति)। तर २०८२ असोज ८ मा अध्यक्ष पद त्यागे, दुर्गा सोवलाई सुम्पिए। नेपालको इतिहासमा पहिलो दलित महिला अध्यक्ष बनिन्। उनले मुस्कुराउँदै भने, “मेरो भूमिका अब संरक्षकको हो।” तर मंसिर ८ मा प्रगतिशील लोकतान्त्रिक पार्टी (प्रलोपा) जन्मियो – जेन–जेड आन्दोलनको आगो, भ्रष्टाचारविरुद्धको विद्रोह, ५१ जनाको बलिदानको रगतमा डुबेर आएको पार्टी। जनार्दन शर्मा, सन्तोष परियार, ओजस्वी भट्टराई – चार दिशाबाट आएका चार टुक्राहरूलाई उनले एउटै मालामा उने। उनको आवाजमा अब पहिलेजस्तो जोश छैन, तर गहिराइ छ। भन्छन्, “यो जेन–जेडको पार्टी हो। म त पुल मात्र हुँ – पुरानो पुस्ता र नयाँ पुस्ताबीचको।”

फागुन २१, २०८२ आउँदैछ। निर्वाचनको त्यो दिन एउटा फैसला हुनेछ। यदि प्रलोपाले उडान भर्‍यो भने उनले बोकेको आधा गिलास सायद पूरा हुनेछ। नत्र पनि उनले फेरि एउटा नयाँ गिलास उठाउनेछन्। किनकि बाबुराम भट्टराईको जीवन एउटै कुराको कथा हो – हरेक पटक लड्दा फेरि उठ्ने, हरेक पटक एक्लिँदा फेरि सपना बोकेर हिँड्ने। उनी कुनै दिन इतिहासको पानामा यस्तै लेखिनेछन् : “यो मान्छे कहिल्यै पूरा भएन, तर कहिल्यै हारेन पनि। आधा गिलास पानी बोकेर दश वर्षसम्म हिँड्यो, र हरेक थोपा चुहाउँदै पनि आशा बाँडिरह्यो।” उनको यो यात्रा निराशाको होइन, आशाको हो। किनकि उनले जति पटक नयाँ पार्टी बनाए, त्यति पटक नयाँ पुस्तालाई विश्वास दिलाए – “तिमीहरूले यो देश चलाउन सक्छौ।” र त्यो विश्वास नै उनको सबैभन्दा ठूलो विरासत हुनेछ।