भूराजनीतिक शक्ति सन्तुलनको नयाँ युग : चीनको ‘बेल्ट एन्ड रोड’ पहल र बदलिँदो युरेसिया

भूगोलले विश्व राजनीतिमा सधैं निर्णायक भूमिका खेलेको छ। कुनै पनि राष्ट्रको शक्ति केवल त्यसको सैनिक क्षमता, आर्थिक समृद्धि वा राजनीतिक स्थिरतामा मात्र निर्भर हुँदैन; त्यसको भौगोलिक अवस्थिति, प्राकृतिक स्रोत, समुद्री पहुँच, व्यापारिक मार्ग तथा छिमेकी राष्ट्रसँगको सम्बन्धले पनि त्यत्तिकै प्रभाव पार्छ। इतिहासमा साम्राज्यहरूको उदय र पतनदेखि विश्वयुद्ध, शीतयुद्ध तथा आजको बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थासम्म हेर्दा भूगोलले विश्व शक्ति सन्तुलन निर्धारण गर्ने प्रमुख आधारका रूपमा काम गरेको देखिन्छ। २१औँ शताब्दीमा विज्ञान, प्रविधि र डिजिटल अर्थतन्त्रको तीव्र विकास भए पनि भूगोलको महत्त्व घटेको छैन। बरु विश्व शक्ति प्रतिस्पर्धाको केन्द्र फेरि एकपटक भूगोलमै फर्किएको छ।लामो समयसम्म संयुक्त राज्य अमेरिका विश्वको प्रमुख भूराजनीतिक शक्ति रह्यो। दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिका केवल सैन्य शक्तिमा मात्र होइन, आर्थिक, प्राविधिक, वित्तीय तथा कूटनीतिक क्षेत्रमा पनि विश्व नेतृत्वको केन्द्र बन्यो। युरोप, एसिया तथा मध्यपूर्वसम्म अमेरिकी प्रभाव विस्तार भयो। विश्व व्यापार, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू, समुद्री सुरक्षा तथा वित्तीय प्रणालीमा अमेरिकाको प्रभाव यति गहिरो थियो कि अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था धेरै हदसम्म अमेरिकी नेतृत्वमा सञ्चालन भएको मानिन्थ्यो। विशाल महासागरहरूले सुरक्षित बनाएको भौगोलिक अवस्थिति, शक्तिशाली नौसेना तथा विश्वभर फैलिएका सैनिक अड्डाहरूले अमेरिकालाई विश्वव्यापी शक्ति प्रक्षेपण गर्न सक्षम बनायो।तर पछिल्ला दुई दशकमा विश्व राजनीतिमा एउटा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन देखिन थालेको छ। त्यो परिवर्तन हो—युरेसियाको बढ्दो आर्थिक, भौतिक र रणनीतिक एकीकरण। युरोप र एसियालाई जोड्ने विशाल भूभाग अर्थात् युरेसिया आज विश्व अर्थतन्त्र र शक्ति प्रतिस्पर्धाको केन्द्र बन्दै गएको छ। विशेषगरी चीनको तीव्र आर्थिक उदयले यो परिवर्तनलाई नयाँ गति दिएको छ। चीनले आफ्नो उत्पादन क्षमता, प्रविधि, पूर्वाधार विकास तथा व्यापारिक पहुँचलाई विस्तार गर्दै युरेसियाभरि प्रभाव बढाइरहेको छ।

पूर्व पोर्चुगाली कूटनीतिज्ञ तथा विश्लेषक ब्रुनो माकाएसले आफ्नो पुस्तक Belt and Road: A Chinese World Order मा यही परिवर्तनलाई विस्तृत रूपमा विश्लेषण गरेका छन्। उनका अनुसार अहिले युरेसिया केवल एउटा भौगोलिक क्षेत्र मात्र होइन, तीव्र रूपमा एकीकृत हुँदै गएको आर्थिक र रणनीतिक क्षेत्र हो। यो एकीकरण पश्चिमी शक्तिको नेतृत्वमा होइन, चीनको सोच, योजना र लगानीका आधारमा अघि बढिरहेको छ।माकाएसका अनुसार अहिले युरेसियाभित्रको वार्षिक व्यापार करिब दुई ट्रिलियन अमेरिकी डलर पुगेको छ, जुन ट्रान्स–एटलान्टिक व्यापारको तुलनामा दोब्बरभन्दा बढी तथा ट्रान्स–प्यासिफिक व्यापारभन्दा पनि उल्लेखनीय रूपमा ठूलो हो। यो तथ्यांकले विश्व व्यापारको केन्द्र बिस्तारै महासागरबाट स्थलमार्गतर्फ सर्दै गएको संकेत गर्छ। लामो समयसम्म समुद्री व्यापार विश्व अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिन्थ्यो। तर अहिले रेलमार्ग, सडक सञ्जाल, ऊर्जा पाइपलाइन, डिजिटल नेटवर्क तथा औद्योगिक करिडोरहरूले युरेसियालाई नयाँ आर्थिक केन्द्रका रूपमा स्थापित गरिरहेका छन्।यस परिवर्तनको केन्द्रमा चीनको ‘बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ’ (बीआरआई) रहेको छ। सन् २०१३ मा चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले घोषणा गरेको यो महत्त्वाकांक्षी योजना आधुनिक इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय पूर्वाधार तथा कनेक्टिभिटी परियोजनामध्ये एक मानिन्छ। यसको उद्देश्य एसिया, युरोप, अफ्रिका र अन्य क्षेत्रलाई सडक, रेलमार्ग, बन्दरगाह, ऊर्जा पूर्वाधार, औद्योगिक क्षेत्र तथा डिजिटल नेटवर्कमार्फत आपसमा जोड्नु हो।‘बेल्ट’ले स्थलमार्गीय आर्थिक करिडोरलाई जनाउँछ भने ‘रोड’ले समुद्री व्यापारिक मार्गलाई संकेत गर्छ। यद्यपि नाममा ‘रोड’ भए पनि यसको वास्तविक उद्देश्य आधुनिक समुद्री व्यापारिक सञ्जाल विस्तार गर्नु हो। यस योजनाअन्तर्गत चीनले दर्जनौं देशमा अर्बौं डलर लगानी गर्दै बन्दरगाह, रेलमार्ग, राजमार्ग, विमानस्थल, विद्युत् आयोजना तथा औद्योगिक पार्क निर्माण गरिरहेको छ।

ब्रुनो माकाएसको पुस्तकको विशेषता भनेको उनले बेल्ट एन्ड रोडलाई पश्चिमी दृष्टिकोणबाट मात्र होइन, चिनियाँ सोच र रणनीतिक दृष्टिकोणबाट पनि व्याख्या गरेका छन्। पश्चिमी मुलुकहरूमा बीआरआईलाई प्रायः चीनको आर्थिक तथा राजनीतिक प्रभाव विस्तार गर्ने माध्यमका रूपमा हेरिन्छ। ऋण कूटनीति, रणनीतिक नियन्त्रण तथा भू–राजनीतिक प्रभाव विस्तारका आरोपहरू पनि बारम्बार लाग्ने गरेका छन्।तर माकाएसका अनुसार चीनको दृष्टिमा बीआरआई केवल आर्थिक परियोजना होइन। यो चीनले विश्वलाई हेर्ने नयाँ दृष्टिकोणको अभिव्यक्ति हो। चीन आफूलाई केवल एउटा राष्ट्रका रूपमा होइन, विभिन्न सभ्यता, बजार र क्षेत्रलाई जोड्ने केन्द्रका रूपमा प्रस्तुत गर्न चाहन्छ। चिनियाँ रणनीतिक सोचमा अन्तरनिर्भरता, पूर्वाधार विकास, व्यापार विस्तार तथा क्षेत्रीय एकीकरणलाई शक्ति निर्माणको आधार मानिएको छ।चीनको यो रणनीति अमेरिकी विश्व व्यवस्थाभन्दा केही फरक देखिन्छ। दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिकाले स्वतन्त्र व्यापार, खुला समुद्री मार्ग, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू तथा सैन्य गठबन्धनमार्फत आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्‍यो। चीनले भने सडक, रेल, बन्दरगाह, ऊर्जा सञ्जाल, औद्योगिक लगानी तथा आर्थिक सहकार्यलाई आफ्नो प्रभाव विस्तारको मुख्य माध्यम बनाइरहेको छ। यसले चीनलाई प्रत्यक्ष सैन्य हस्तक्षेप नगरी आर्थिक र रणनीतिक प्रभाव विस्तार गर्ने अवसर दिएको छ।

युरेसियाको बढ्दो एकीकरणले विश्व शक्ति सन्तुलनमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्छ। यदि एसिया, युरोप र मध्यपूर्वबीच व्यापार, ऊर्जा तथा पूर्वाधार सञ्जाल अझ मजबुत बन्दै गयो भने विश्व अर्थतन्त्रको केन्द्र अझ स्पष्ट रूपमा युरेसियातर्फ सर्ने सम्भावना बढ्नेछ। यसले अमेरिकी नेतृत्वमा आधारित विश्व व्यवस्थालाई चुनौती दिन सक्छ भने चीनको अन्तर्राष्ट्रिय भूमिका अझ सशक्त बन्न सक्छ।यद्यपि बेल्ट एन्ड रोड पहल विवादरहित छैन। धेरै देशले चिनियाँ ऋणको दिगोपन, परियोजनाको पारदर्शिता, वातावरणीय प्रभाव तथा स्थानीय अर्थतन्त्रमा पर्ने असरबारे चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। श्रीलंकाको हम्बनटोटा बन्दरगाहदेखि अफ्रिका र मध्य एसियाका केही परियोजनासम्म ऋण निर्भरताबारे बहस हुने गरेको छ। पश्चिमी विश्लेषकहरूले चीनले आर्थिक लगानीमार्फत रणनीतिक प्रभाव विस्तार गरिरहेको तर्क पनि प्रस्तुत गर्छन्।अर्कोतर्फ चीनले यी आरोप अस्वीकार गर्दै बेल्ट एन्ड रोडलाई साझा विकास, क्षेत्रीय समृद्धि र परस्पर लाभको परियोजनाका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ। चिनियाँ नेतृत्वका अनुसार विकासशील देशहरूमा पूर्वाधार अभाव पूर्ति गर्नु, व्यापारिक लागत घटाउनु र क्षेत्रीय आर्थिक विकासलाई गति दिनु नै यस योजनाको मुख्य उद्देश्य हो।

विश्व राजनीतिमा अहिले देखिएको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन भनेको शक्ति प्रतिस्पर्धा केवल सैन्य क्षेत्रमा सीमित नरहनु हो। अहिले पूर्वाधार, आपूर्ति शृङ्खला, ऊर्जा सुरक्षा, डिजिटल प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, दुर्लभ खनिज तथा व्यापारिक मार्गहरू पनि रणनीतिक प्रतिस्पर्धाका प्रमुख क्षेत्र बनेका छन्। यस सन्दर्भमा बेल्ट एन्ड रोड चीनको दीर्घकालीन रणनीतिक योजनाको महत्त्वपूर्ण आधार बनेको छ।नेपालजस्ता भूपरिवेष्ठित मुलुकका लागि पनि युरेसियाको बदलिँदो भू–राजनीतिक परिदृश्य विशेष महत्त्वको विषय हो। चीन र भारतजस्ता दुई उदीयमान शक्तिबीच अवस्थित नेपालले पूर्वाधार, व्यापारिक कनेक्टिभिटी तथा क्षेत्रीय सहकार्यबाट लाभ लिन सक्ने सम्भावना छ। तर त्यसका लागि सन्तुलित परराष्ट्र नीति, राष्ट्रिय हितको स्पष्ट परिभाषा तथा दीर्घकालीन रणनीतिक सोच आवश्यक हुन्छ।

अन्ततः ब्रुनो माकाएसको विश्लेषणले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—२१औँ शताब्दीको विश्व व्यवस्था पुनः निर्माणको प्रक्रियामा छ। भूगोल अझै पनि विश्व राजनीतिको केन्द्रमा छ, तर शक्ति सन्तुलनको दिशा परिवर्तन भइरहेको छ। युरेसिया केवल विशाल भूभाग मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्र, पूर्वाधार, व्यापार र रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको नयाँ केन्द्र बन्दै गएको छ। यस परिवर्तनलाई गति दिने प्रमुख शक्ति चीनको बेल्ट एन्ड रोड पहल बनेको छ।भविष्यमा यो पहलले विश्वलाई थप एकीकृत बनाउने कि नयाँ प्रकारको शक्ति प्रतिस्पर्धा र विभाजन निम्त्याउने भन्ने प्रश्न अझै खुला छ। तर एउटा कुरा भने स्पष्ट देखिन्छ—विश्व राजनीतिलाई बुझ्न अब केवल महासागरतर्फ होइन, युरेसियाको विशाल भूभाग, त्यसका व्यापारिक करिडोर, पूर्वाधार सञ्जाल र चीनको दीर्घकालीन रणनीतिक सोचतर्फ पनि ध्यान दिनुपर्ने समय आएको छ। बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा भूगोल फेरि एकपटक शक्ति, प्रभाव र नेतृत्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार बनेर उभिएको छ।