नेपालमा पहिलोपटक ‘अन्तर्राष्ट्रिय हिमालयन बुटोह महोत्सव’ आयोजना हुने भएको छ। जापानबाट विकसित प्रयोगात्मक शारीरिक रंगमञ्चको एक विशिष्ट शैली बुटोहलाई केन्द्रमा राखेर आयोजना गर्न लागिएको यस तीनदिने महोत्सवमा सात देशका कलाकारले आफ्ना सिर्जनात्मक प्रस्तुति दिने भएका छन्। असोज ३० गतेदेखि कात्तिक १ गतेसम्म कास्कीको पोखरास्थित पुम्दीको काव्यवाटिकामा महोत्सव आयोजना हुनेछ।

नेपालमा पहिलोपटक आयोजना हुन लागेको यस अन्तर्राष्ट्रिय महोत्सवमा अदृश्य आर्ट्स, आर्ट घर र सद्भाव थिएटर नेपालको संयुक्त सहकार्य रहनेछ। महोत्सवको नेतृत्व किरण चापागाईं, केदारनाथ पौडेल, भीष्म राज जोशी र राम केएसीले गर्नेछन्। विभिन्न देशका कलाकार, रंगकर्मी तथा प्रयोगात्मक कलामा रुचि राख्ने सिर्जनाकर्मीलाई एउटै मञ्चमा ल्याउँदै शारीरिक अभिव्यक्ति, रंगमञ्च र समकालीन कलाका विविध आयामबीच संवाद तथा आदानप्रदान गर्ने उद्देश्य महोत्सवको रहेको छ।

बुटोह जापानबाट विकसित भएको एक प्रयोगात्मक नृत्य–रंगमञ्च तथा शारीरिक रंगमञ्चको शैली हो। यसको कुनै एउटै निश्चित शैली, संरचना वा कथा हुँदैन। शरीरको गति, मौनता, समय, संवेदना र भौतिक उपस्थितिमार्फत मानिसका भित्री अनुभूति, स्मृति, संवेदना तथा अस्तित्वका प्रश्नलाई अभिव्यक्त गर्नु बुटोहको मुख्य विशेषता हो। परम्परागत नृत्य वा रंगमञ्चमा जस्तो निश्चित कथावस्तु र प्रस्तुतिको संरचनाभन्दा पनि शरीर र चेतनाको सम्बन्धलाई यसको अभिव्यक्तिको प्रमुख माध्यम मानिन्छ।बुटोहको उद्गम दोस्रो विश्वयुद्धपछि जापानमा भएको हो। युद्धपछिको जापानमा देखिएको सामाजिक, सांस्कृतिक र मानसिक उथलपुथलसँग यसको विकास जोडिएको पाइन्छ। हिरोशिमा र नागासाकीमा भएको विनाश, युद्धको स्मृति, मृत्यु, भय, पीडा तथा तीव्र रूपमा परिवर्तन हुँदै गएको आधुनिक समाजका संकटजस्ता अनुभवले यस कलाको संवेदनात्मक पृष्ठभूमिमा महत्वपूर्ण प्रभाव पारेका थिए। त्यसैले बुटोहलाई केवल नृत्यको एउटा शैलीका रूपमा मात्र नभई शरीरमार्फत जीवन, मृत्यु, पीडा, स्मृति र अस्तित्वलाई खोज्ने प्रयोगात्मक कलाका रूपमा पनि बुझ्ने गरिन्छ।

नेपालमा आयोजना हुन लागेको ‘अन्तर्राष्ट्रिय हिमालयन बुटोह महोत्सव’ ले यही प्रयोगात्मक र संवेदनात्मक कलालाई नेपाली दर्शकमाझ परिचित गराउने प्रयास गर्नेछ। विभिन्न देशबाट सहभागी हुने कलाकारले आफ्ना प्रस्तुति तथा सिर्जनात्मक अभ्यासमार्फत बुटोहका फरक–फरक आयाम प्रस्तुत गर्नेछन्। यसबाट नेपाली कलाकार तथा रंगकर्मीले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा भइरहेका प्रयोगात्मक रंगमञ्चका अभ्यासलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाउने अपेक्षा गरिएको छ।आर्ट घरका संस्थापक तथा महोत्सवका नेतृत्वकर्तामध्ये एक भीष्म राज जोशीले महोत्सवले शारीरिक अभिव्यक्ति र प्रयोगात्मक कलाका विभिन्न आयामबारे संवाद तथा आदानप्रदानको वातावरण निर्माण गर्ने अपेक्षा व्यक्त गरेका छन्। उनका अनुसार नेपालमा यस किसिमको अन्तर्राष्ट्रिय महोत्सव आयोजना हुनु कलाकारका लागि विभिन्न देशका सिर्जनात्मक अभ्याससँग प्रत्यक्ष साक्षात्कार गर्ने अवसर मात्र नभई नेपाली दर्शकका लागि रंगमञ्चको फरक सौन्दर्य र अभिव्यक्तिको नयाँ संसारसँग परिचित हुने अवसर पनि हुनेछ।

उनका अनुसार बुटोहको विशेषता नै शरीरलाई केवल नृत्य वा अभिनयको माध्यमका रूपमा नभई अनुभूति, स्मृति र विचार अभिव्यक्त गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्नु हो। यस अर्थमा बुटोहले दर्शकलाई कथा सुनाउने मात्र होइन, शरीरको गति, मौनता र संवेदनामार्फत आफैँभित्रका प्रश्नसँग संवाद गर्ने वातावरण सिर्जना गर्छ।महोत्सवले नेपाल र अन्य देशका कलाकारबीच सिर्जनात्मक सहकार्यका सम्भावना विस्तार गर्ने अपेक्षा पनि गरिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय कलाकारसँगको प्रत्यक्ष भेटघाट, कार्यशाला, प्रस्तुति र संवादका माध्यमबाट नेपाली रंगकर्मी तथा कलाकारले नयाँ प्रयोग र कलात्मक दृष्टिकोणबारे सिक्ने अवसर प्राप्त गर्नेछन्। त्यस्तै, नेपाली कला तथा रंगमञ्चका अभ्यासलाई पनि अन्तर्राष्ट्रिय कलाकार तथा दर्शकमाझ पुर्‍याउने वातावरण सिर्जना हुने आयोजकहरूको विश्वास छ।

पोखराको प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक परिवेशमा आयोजना हुन लागेको महोत्सवको अर्को विशेषता यसको स्थान पनि हो। हिमाल, प्रकृति र मौन वातावरणसँग जोडिएको पोखराको पुम्दीस्थित काव्यवाटिकामा बुटोहजस्तो शरीर, संवेदना, समय र प्रकृतिसँग संवाद गर्ने कलाको प्रस्तुति आफैँमा फरक अनुभव बन्न सक्नेछ। रंगमञ्चलाई परम्परागत सभाहलबाट बाहिर निकालेर प्रकृति र खुला परिवेशसँग जोड्ने प्रयासले दर्शकको अनुभवलाई अझ फरक बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।नेपालमा प्रयोगात्मक रंगमञ्च र शारीरिक अभिव्यक्तिको अभ्यास विस्तार भइरहेका बेला आयोजना हुन लागेको यस महोत्सवलाई नेपाली रंगमञ्चका लागि नयाँ सम्भावनाको खोजीका रूपमा पनि हेरिएको छ। रंगमञ्चमा संवाद र कथाभन्दा बाहिर शरीर, ध्वनि, मौनता, प्रकाश, गति र स्थानलाई पनि सिर्जनात्मक अभिव्यक्तिको माध्यम बनाउन सकिने सम्भावनालाई महोत्सवले अगाडि ल्याउनेछ।

तीन दिनसम्म चल्ने यस महोत्सवमा सात देशका कलाकारको सहभागिता रहने भएकाले यसले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रयोगात्मक रंगमञ्चको संवादमा जोड्ने अपेक्षा गरिएको छ। कलाकारका प्रस्तुति मात्र नभई विभिन्न देशका कलात्मक अभ्यास, अनुभव र दृष्टिकोणबीच हुने आदानप्रदानले महोत्सवलाई सिर्जनात्मक भेटघाटको साझा मञ्चका रूपमा विकास गर्ने आयोजकहरूको लक्ष्य छ।‘अन्तर्राष्ट्रिय हिमालयन बुटोह महोत्सव’ केवल एउटा रंगमञ्चीय कार्यक्रम नभई शरीर, प्रकृति, संवेदना र अस्तित्वबारे संवाद गर्ने सिर्जनात्मक अवसरका रूपमा अगाडि आउन खोजेको छ। जापानबाट विकसित भएको बुटोहको प्रयोगात्मक सौन्दर्यलाई नेपालको हिमाली परिवेशसँग जोड्दै आयोजना हुन लागेको यस महोत्सवले नेपाली दर्शकलाई रंगमञ्चको एउटा फरक संसारसँग परिचित गराउनेछ।असोज ३० गतेदेखि कात्तिक १ गतेसम्म पोखराको पुम्दीमा आयोजना हुने यस महोत्सवले नेपालमा प्रयोगात्मक शारीरिक रंगमञ्चको नयाँ अध्याय सुरु गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। सात देशका कलाकारको सहभागिता, नेपाली कलाकार तथा संस्थाहरूको सहकार्य र प्रकृतिसँग जोडिएको प्रस्तुति स्थलका कारण ‘अन्तर्राष्ट्रिय हिमालयन बुटोह महोत्सव’ नेपाली रंगमञ्चमा एउटा नयाँ कलात्मक प्रयोगका रूपमा स्थापित हुने तयारीमा छ।