तीन दिनको छायांकनदेखि पर्दामा कथा उतार्दासम्म, यस्तो छ ‘दुई अनुहार’ निर्माणको कथा

काठमाडौं । समाजलाई नजिकबाट नियाल्ने हो भने मानिसको जीवनमा देखिने र नदेखिने गरी अनेकौँ कथा लुकेका हुन्छन्। एउटै व्यक्तिको जीवनमा परिस्थितिअनुसार फरक व्यवहार, फरक सोच र फरक रूप देखिन सक्छ। समाजले देख्ने एउटा अनुहार र वास्तविक जीवनभित्र लुकेको अर्को अनुहारबीचको यही अन्तरलाई कथाको केन्द्रमा राखेर निर्माण गरिएको सांगीतिक लघु चलचित्र हो—‘दुई अनुहार’।

लेखक तथा निर्देशक किरण खनालको अवधारणामा तयार भएको ‘दुई अनुहार’ एउटा सामान्य सांगीतिक भिडियोभन्दा फरक किसिमको कथा प्रस्तुत गर्ने प्रयास हो। छोटो समयावधिभित्र सामाजिक यथार्थ, मानवीय सम्बन्ध र मानिसको दोहोरो व्यवहारलाई दृश्य तथा संगीतमार्फत दर्शकमाझ पुर्‍याउने उद्देश्यले चलचित्र निर्माण गरिएको हो। चलचित्रको नामले नै यसको मूल भावलाई संकेत गर्छ—एउटै समाज, तर त्यसका फरक–फरक अनुहार।‘दुई अनुहार’ को निर्माण कुनै ठूलो व्यावसायिक योजनाबाट सुरु भएको थिएन। समाजमा देखिने केही यथार्थलाई एउटा छोटो कथामार्फत दर्शकमाझ पुर्‍याउने सोचबाट यसको सुरुवात भएको हो। निर्देशक किरण खनालले समाजमा मानिसलाई उसको बाहिरी व्यवहार र परिस्थितिका आधारमा मूल्याङ्कन गरिने प्रवृत्तिलाई नजिकबाट नियाल्दै त्यसलाई कथाको स्वरूप दिने प्रयास गरेका थिए। मानिसको बाहिरी व्यक्तित्व र उसको वास्तविक जीवनबीच कति ठूलो दूरी हुन सक्छ? सामाजिक दबाब, सम्बन्ध, परिस्थिति र व्यक्तिगत भावनाले मानिसको व्यवहारलाई कसरी परिवर्तन गर्न सक्छ? यिनै प्रश्नबाट ‘दुई अनुहार’ को कथा विकास हुँदै गएको हो।

निर्माण टिमले चलचित्रलाई कुनै एउटा व्यक्तिको मात्र कथा नबनाई समाजको एउटा प्रतिनिधि कथाका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छ। यसमा एउटा पात्रको जीवनभित्र देखिने द्वन्द्वमार्फत समग्र समाजको प्रवृत्तिलाई चित्रण गर्ने प्रयास गरिएको छ।‘दुई अनुहार’ निर्माणको पछाडि एउटा मूल प्रश्न रहेको निर्देशक खनाल बताउँछन्—“हामीले मानिसलाई देखेको आधारमा जति सजिलै बुझ्छौँ, के वास्तवमै उसको कथा त्यति नै सरल हुन्छ?” यही प्रश्नलाई कथाको भावनात्मक आधार बनाइएको छ। चलचित्रले दर्शकलाई प्रत्यक्ष रूपमा कुनै उपदेश दिन खोजेको छैन। बरु पात्र, घटना, दृश्य र संगीतमार्फत दर्शकलाई आफैँ सोच्ने ठाउँ दिने प्रयास गरिएको छ। चलचित्र हेरिसकेपछि दर्शकले आफ्नो वरिपरिका मानिस, सम्बन्ध र समाजलाई अर्को दृष्टिकोणबाट हेर्न सकून् भन्ने निर्माण टिमको उद्देश्य छ।

‘दुई अनुहार’ को छायांकन अवधि छोटो थियो। सीमित समयमा धेरै दृश्यहरू पूरा गर्नुपर्ने भएकाले निर्माण टिमका लागि समय व्यवस्थापन प्रमुख चुनौतीमध्ये एक थियो। छायांकनको समय, स्थान, कलाकारको उपलब्धता, प्रकाश, क्यामेरा व्यवस्थापन र दृश्यको निरन्तरताजस्ता विषयलाई मिलाएर काम गर्नुपर्ने अवस्था थियो। तर निर्माण टिमले छोटो समयलाई गुणस्तरमा सम्झौता गर्ने कारण बन्न दिएन। प्रत्येक दृश्यले कथामा के अर्थ राख्छ भन्ने विषयमा छलफल गर्दै छायांकनअघि नै धेरै तयारी गरिएको थियो। दृश्यलाई केवल सुन्दर देखाउनेभन्दा पनि त्यसले कथाको भाव बोकेको छ कि छैन भन्ने कुरालाई प्राथमिकता दिइएको थियो।‘दुई अनुहार’ को छायांकनका लागि कलाकार तथा प्राविधिक टिमले लगातार मेहनत गरेको थियो। तीन दिनको छायांकन अवधिमा एउटा दृश्यका लागि पटक–पटक टेक लिनुपर्ने अवस्था पनि आयो। कहिले प्रकाशले साथ दिएन, कहिले छायांकन स्थानको समस्या आयो, त कहिले कलाकारको भाव अपेक्षाअनुसार नआउँदा दृश्य दोहोर्‍याउनुपर्‍यो। तर प्रत्येक चुनौतीलाई सिकाइका रूपमा लिँदै टिम अगाडि बढ्यो। निर्माण टिमका लागि ती तीन दिन केवल छायांकनका दिन थिएनन्, एउटा विचारलाई वास्तविक दृश्यमा बदल्ने सिर्जनात्मक यात्रा थिए।

‘दुई अनुहार’ को अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको चलचित्रात्मक प्रस्तुति हो। निर्माण टिमले चलचित्रलाई सामान्य सांगीतिक भिडियोको शैलीमा मात्र सीमित नगरी कथा बोकेको दृश्य भाषा निर्माण गर्ने प्रयास गरेको छ। क्यामेराको कोण, दृश्य संरचना, प्रकाश, छायांकन स्थान र पात्रको हाउभाउलाई कथाको भावअनुसार प्रयोग गरिएको छ। कतिपय दृश्यमा संवादभन्दा पात्रको अनुहारले कुरा गर्छ। कतिपय ठाउँमा संगीतले भावनालाई अगाडि बढाउँछ भने कतिपय दृश्यमा मौनतालाई नै कथाको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा बनाइएको छ। यसले चलचित्रलाई केवल हेर्नेभन्दा पनि महसुस गर्ने अनुभव दिने प्रयास गरिएको निर्माण पक्षको भनाइ छ।सांगीतिक लघु चलचित्र भएकाले ‘दुई अनुहार’ मा संगीतको भूमिका निकै महत्वपूर्ण छ। यहाँ संगीतलाई केवल पृष्ठभूमिमा राखिएको छैन। कथाको भावनात्मक उतारचढावसँगै संगीतको प्रयोग गरिएको छ। पात्रको अवस्था, घटनाको गम्भीरता र कथाको भावअनुसार संगीतले दर्शकको अनुभवलाई अझ बलियो बनाउने प्रयास गरिएको छ। निर्माण टिमले दृश्य र संगीतबीच सन्तुलन कायम राख्न चलचित्र निर्माणको अन्तिम चरणमा पनि विशेष ध्यान दिएको थियो।

छायांकन सकिएपछि चलचित्रको अर्को महत्वपूर्ण चरण सुरु भयो—अन्तिम सम्पादन तथा प्राविधिक परिष्करण। दृश्य सम्पादन, ध्वनि व्यवस्थापन, संगीत संयोजन, रङ मिलान तथा अन्य प्राविधिक काम पूरा गर्नुपर्ने थियो। निर्माण टिमले अन्तिम प्रस्तुतिलाई सकेसम्म चलचित्रात्मक र प्रभावकारी बनाउन निरन्तर काम गरिरहेको थियो। तर रङ मिलानका क्रममा केही प्राविधिक समस्या देखिएपछि चलचित्रको निर्धारित प्रदर्शन केही समयका लागि स्थगित गर्नुपर्ने अवस्था आयो।

प्रदर्शनको मिति नजिकिँदै गर्दा आएको यस्तो प्राविधिक समस्याले टिमलाई दबाबमा पारे पनि निर्माण पक्षले हतारमा चलचित्र सार्वजनिक नगर्ने निर्णय गर्‍यो। दर्शकलाई अधुरो वा प्राविधिक रूपमा कमजोर सामग्री दिनुभन्दा केही समय ढिला भए पनि राम्रो प्रस्तुति दिनु महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने सोचसहित टिमले अन्तिम कामलाई प्राथमिकता दिएको थियो।चलचित्रको आधिकारिक झलक सार्वजनिक भएपछि ‘दुई अनुहार’ प्रति दर्शकको चासो थप बढेको थियो। झलकमा देखिएका पात्र, चलचित्रात्मक दृश्य, संगीत र कथाको केही अंशले चलचित्रको वास्तविक कथा के होला भन्ने कौतुहलता सिर्जना गरेको थियो। झलक सार्वजनिक भएपछि प्राप्त प्रतिक्रिया र दर्शकको समर्थनले निर्माण टिमलाई थप उत्साहित बनाएको थियो। सीमित स्रोतसाधनमा तयार गरिएको स्वतन्त्र परियोजनालाई दर्शकले दिएको माया र सकारात्मक प्रतिक्रियालाई टिमले चलचित्रप्रतिको विश्वासका रूपमा लिएको छ।

‘दुई अनुहार’ का लेखक तथा निर्देशक किरण खनालका लागि यो चलचित्र केवल एउटा फिल्म बनाउने परियोजना होइन। उनको उद्देश्य छोटो कथामार्फत समाजको एउटा महत्वपूर्ण विषय दर्शकमाझ पुर्‍याउनु हो। चलचित्रले दर्शकलाई कसैलाई तुरुन्तै सही वा गलत भनेर निर्णय गर्नुभन्दा पहिले उसको परिस्थिति बुझ्न प्रेरित गरोस् भन्ने उनको सोच छ। उनका लागि चलचित्रको सफलता केवल दर्शक संख्या वा चर्चामा सीमित छैन। दर्शकले चलचित्र हेरेपछि त्यसको कथाबारे केही समय सोचून्, पात्रको अवस्थालाई महसुस गरून् र आफ्नै जीवन तथा समाजसँग त्यसलाई जोड्न सकून् भन्ने नै ठूलो उपलब्धि हो।‘दुई अनुहार’ पर्दामा देखिएको एउटा कथा भए पनि यसको पछाडि धेरै मानिसको मेहनत जोडिएको छ। लेखन तथा निर्देशनदेखि कलाकार, छायांकन, संगीत, सम्पादन, रङ मिलान, ध्वनि व्यवस्थापन, निर्माण व्यवस्थापन तथा अन्य प्राविधिक पक्षमा काम गर्ने सम्पूर्ण टिमको सामूहिक प्रयासबाट चलचित्रले अन्तिम रूप पाएको हो। यस परियोजनामा सर्जक डिमान्ड प्रोडक्सन हाउस, फिल्ममाण्डु स्टुडियो र अदृश्य आर्ट्स लगायतका सिर्जनात्मक सहकार्यहरू पनि जोडिएका छन्। निर्माण टिमका अनुसार चलचित्रको सबैभन्दा ठूलो शक्ति नै सामूहिक मेहनत हो।

नेपालमा पछिल्लो समय डिजिटल माध्यममार्फत आफ्ना कथा दर्शकमाझ पुर्‍याउने नयाँ पुस्ताका चलचित्रकर्मीहरूको संख्या बढिरहेको छ। ठूलो बजेट र व्यावसायिक संरचनाबाहेक पनि राम्रो कथा, मेहनत र सिर्जनात्मक सोचका आधारमा चलचित्र निर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण ‘दुई अनुहार’ ले पनि प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छ। युट्युबजस्ता डिजिटल माध्यममार्फत नेपालभित्र मात्र नभई विदेशमा रहेका नेपाली दर्शकसम्म पनि चलचित्र पुर्‍याउने लक्ष्य निर्माण टिमको छ।‘दुई अनुहार’ को कथा सकिएपछि पनि यसको मूल प्रश्न भने सकिँदैन। समाजमा हामीले मानिसको एउटा रूप देख्छौँ, तर उसको वास्तविक जीवनमा अर्को रूप पनि हुन सक्छ। कसैलाई उसको बाहिरी व्यवहारका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुअघि उसको परिस्थिति बुझ्ने प्रयास हामी कति गर्छौँ? सायद यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने प्रयास हो—‘दुई अनुहार’।यो चलचित्रले समाजलाई बदल्ने ठूलो दाबी गर्दैन। तर समाजलाई हेर्ने हाम्रो एउटा दृष्टिकोणमा सानो प्रश्न उठाउन भने खोज्छ। मानिसलाई उसको बाहिरी व्यवहारका आधारमा मात्र बुझ्न मिल्छ कि उसको भित्री कथा र परिस्थितिलाई पनि बुझ्न आवश्यक हुन्छ भन्ने प्रश्न चलचित्रले दर्शकमाझ छोड्न खोजेको छ।

लेखक तथा निर्देशक किरण खनालको नेतृत्वमा तयार भएको ‘दुई अनुहार’ अब निर्माण टिमको हातबाट दर्शकको हातमा पुग्दैछ। तीन दिनको छायांकन, लामो अन्तिम प्राविधिक काम, प्राविधिक चुनौती, प्रदर्शन स्थगन, झलकपछि बढेको अपेक्षा र सम्पूर्ण टिमको मेहनतपछि तयार भएको यो सांगीतिक लघु चलचित्रले दर्शकको मनमा कस्तो प्रभाव पार्छ, त्यो अब दर्शककै प्रतिक्रियाले तय गर्नेछ।तर एउटा कुरा निश्चित छ—‘दुई अनुहार’ केवल एउटा भिडियो होइन, एउटा सोचबाट सुरु भएको यात्रा हो। समाजका देखिने र नदेखिने दुई रूपलाई पर्दामा उतार्ने प्रयास गरिएको यो चलचित्रले दर्शकलाई मनोरञ्जनसँगै एउटा प्रश्न पनि छोड्नेछ—“हामीले देखेको अनुहार नै मानिसको वास्तविक अनुहार हो त?”