नेपालको राजनीतिक मञ्चमा पेसागत पलायन र 'राजनीतिक महामारी'
- Dec Wed, 2025
- in बिजिनेस प्रेस
नेपालको राजनीतिक क्षितिज आज एक अनौठो र विरोधाभासपूर्ण दृश्यले रङ्गिएको छ, जहाँ लोकतान्त्रिक अभ्यासको यो नयाँ चरणमा स्थिरता र सुशासनको मधुरो अपेक्षा गरिँदा पनि, समाजका हरेक पेसा र वर्गका विशिष्ट व्यक्तिहरू—चाहे ती व्यापारको हिसाब-किताब बुझेका 'नाफाखोर' हुन्, 'दृश्य-संसार' को आवाज बोकेका युट्युबर हुन्, सत्तालाई खबरदारी गर्ने कलमधारी पत्रकार हुन्, मानव-शरीरको जटिलता बुझेका डाक्टर हुन्, भौतिक संरचना निर्माण गर्ने इन्जिनियर हुन्, युवा चेतनाको ज्वारभाटा बोकेका शक्ति हुन्, स्थानीय शासनको बागडोर सम्हालेका मेयर हुन्, वा सडकको आवाज बोकेका सामाजिक अभियन्ता नै किन नहुन्—सबैले आफ्नो मौलिक कर्मभूमि छाडेर मूलधारको राजनीतिमा प्रवेश गर्ने, दल खोल्ने, निर्वाचन लड्ने र तत्कालै सांसद वा मन्त्री बनिहाल्ने तीव्र आकांक्षा बोकेर दौडिरहेका छन्। यो प्रवृत्तिलाई तपाईंले दिनुभएको 'महारोग' र 'एकलट चल्ने व्यापार' को सङ्ज्ञाले वर्तमान यथार्थको कठोरतालाई औँल्याउँछ; यो केवल नेता बन्ने रहर होइन, बरु यो दशकौँदेखिको राजनीतिक निराशा, पेसागत असन्तुष्टि र नेतृत्वको शून्यताले जन्माएको एक विशाल सामाजिक-राजनीतिक प्रतिध्वनि हो जसले देशको आधारभूत संरचनामाथि नै प्रश्न खडा गरेको छ।
राजनीतिलाई 'सेवा' भन्दा 'सत्ता' र 'स्रोत' को केन्द्र मान्ने पुरानो रोगले आज झन् व्यापक रूप लिएको छ, किनकि दशकौँसम्म परम्परागत राजनीतिक दलहरू र तिनका नेतृत्वहरूले जनतामा 'परिवर्तनको भ्रम' मात्र बाँडे, तर 'परिणामको अनुभूति' दिन सकेनन्; भ्रष्टाचारको अनन्त शृङ्खला, कुशासनको बोलवाला, र 'जसले जे गर्छ, उसैको जय हुन्छ' भन्ने सामाजिक मान्यताले गर्दा आम जनतामा ठूला दलहरूप्रति गहिरो वितृष्णाको अँगार पैदा भयो, र यही वितृष्णाको उर्वरा भूमिमा अहिले नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको बीजारोपण भइरहेको छ—जब स्थापित नेतृत्वले 'जालो' (Net) मात्र बुन्छन्, 'जेल' (Jail) मा पर्दैनन्, तब समाजका अन्य अगुवाहरूलाई लाग्छ: "यदि देश सुधार्ने हो भने अब आफ्नै नेतृत्व अपरिहार्य छ," यो सोच एक हदसम्म सकारात्मक 'सिभिक एक्सन' (नागरिक सक्रियता) को प्रकटीकरण भए पनि, यसको अर्को पाटो उत्तिकै निराशाजनक छ, किनकि यस लहरमा सहभागी हुने धेरैजसो व्यक्तिहरूलाई आफ्नो व्यवसायबाट कमाउन सक्ने मुनाफाभन्दा राजनीतिबाट प्राप्त हुने 'अदृश्य लाभ' र 'सामाजिक शक्तिको दम्भ' ठूलो देखिन्छ; एक युट्युबरलाई आफ्नो 'भर्चुअल' प्रभावलाई अब 'वास्तविक' शक्तिमा बदल्नुपर्छ भन्ने लाग्छ, र डाक्टर तथा इन्जिनियरहरूलाई 'सिस्टम' नै बिग्रेको हुँदा त्यसलाई बाहिरबाट गाली गर्नुभन्दा भित्र पसेर सफा गर्नु उचित छ भन्ने भ्रमले गाँजेको छ। यो प्रवृत्तिको मूलमा 'तत्काल फल' को तीव्र आकांक्षा लुकेको छ, किनकि अहिलेको राजनीतिले लामो समयसम्म निस्वार्थ सेवा र बलिदान माग्दैन, यसले त छोटो समयमै 'चमत्कारी' परिवर्तनको नारा दिएर शक्ति हात पार्ने र त्यसपछि त्यसलाई 'पुँजी' मा बदल्ने बाटो देखाउँछ; यो 'राजनीतिक व्यापार'को एकलट चल्ने सम्भावना यसकारण पनि छ कि, जनता पनि 'कोही त नयाँ आउँछ कि' भन्ने आसमा आशाको अन्तिम दियो बालेर बसेका छन्।
यसै क्रममा, पत्रकारिता, जसलाई लोकतन्त्रको 'चौथो अङ्ग' मानिन्छ, जब एक पत्रकार आफैँ दल खोलेर सत्तामा पुग्ने दौडमा लाग्छ, तब उसले सत्ता र पत्रकारिताको लक्ष्मणरेखा उल्लङ्घन गर्छ, र उसको कलमको धार 'पक्षपात' वा 'सक्रियता'को दलदलमा फस्छ; त्यसैगरी, सामाजिक अभियन्ताहरूको शक्ति सडकको आवाज, दबाब र जनमत निर्माणमा हुन्छ, तर जब अभियन्ता आफैँ मन्त्री वा सांसद बन्ने लक्ष्य राख्छन्, तब उनीहरूको 'निस्पक्ष दबाबकारी शक्ति' समाप्त हुन्छ, आन्दोलनकारी शक्ति सत्ताको कुर्सीसँग साटिन्छ, जसले गर्दा मूल मुद्दाहरू ओझेलमा पर्छन्—यसलाई 'व्यापार'को सङ्ज्ञा दिनु एक अर्थमा सही छ, किनकि यस 'व्यापार'मा 'पुँजी' (आफ्नो पेसागत प्रतिष्ठा र लोकप्रियता) लगानी गरिन्छ र 'मुनाफा' (राजनीतिक पद र पहुँच) खोजिन्छ।
तथापि, यो 'व्यापार' एकलट चल्ने जोखिम यसमा निहित छ: पेसागत अपरिपक्वताका कारण राष्ट्रिय नीति निर्माण, कूटनीति र संसदीय अभ्यासको अनुभवको कमीले महत्त्वपूर्ण पदहरू 'प्रयोगको मैदान' बन्न सक्छन्; धेरै साना दलहरू र व्यक्तिगत आकांक्षाले गर्दा अस्थिरताको खतरा बढ्छ, जसले गठबन्धन र दल विभाजनको खेललाई प्रोत्साहन दिन्छ र सरकारलाई दीर्घकालसम्म स्थिर हुन दिँदैन; र सबैभन्दा खतरनाक पक्ष त यो छ कि, यदि यो 'नयाँ पुस्ता' पनि असफल भयो र पुरानै शैलीको राजनीतिक अभ्यास दोहोर्यायो भने, जनतामा रहेका 'अन्तिम आशाको किरण' पनि समाप्त हुनेछ, जसले भविष्यमा लोकतन्त्रप्रतिको विश्वासलाई नै कमजोर बनाउन सक्छ।
त्यसैले, यस 'महारोग'को उपचार नयाँ अनुहारको प्रवेश रोकेर होइन, बरु प्रणालीगत सुधार गरेर मात्र सम्भव छ: राजनीतिमा आउने सबैलाई स्वागत गरिनुपर्छ, तर उनीहरूको क्षमता, दृष्टिकोण र समर्पणको परीक्षण हुनुपर्छ र निर्वाचन प्रणालीलाई अझ बढी जिम्मेवार बनाउनुपर्छ; राजनीतिमा लागेपछि व्यक्तिले आफ्नो पुरानो पेसागत स्वार्थ र प्रभावलाई पूर्ण रूपमा त्याग गर्नुपर्छ र पेसागत नैतिकताको पालना गर्नुपर्छ; साथै, मेयरहरूले केन्द्रको राजनीतिमा हामफाल्नुको सट्टा आफ्नो स्थानीय सरकारको जग बलियो बनाउनतर्फ लाग्नुपर्छ, किनकि स्थानीय विकासको माध्यमबाट नै उनीहरूले आफ्नो राजनीतिक कद उँचो बनाउन सक्छन्।
आज नेपालको राजनीति एक 'अन्तरकाल'मा उभिएको छ, जहाँ पुरानो शक्ति क्षीण हुँदैछ र नयाँ शक्तिले पूर्ण रूपमा आकार लिन सकेको छैन; यो 'महारोग' वास्तवमा परिवर्तनको छटपटी हो, र यदि यी नयाँ शक्तिहरूले व्यक्तिगत स्वार्थलाई त्यागेर साँचो अर्थमा राष्ट्रसेवाको मार्ग अँगाल्न सके भने, यो 'व्यापार' दीर्घकालीन 'सेवा' मा बदलिनेछ, अन्यथा, यो एक 'क्षणिक लहर' मात्र बनेर समाप्त हुनेछ र देश पुन: पुरानै दलदलमा फस्नेछ। यो समय नेतृत्वको खोजीको हो, निराशाको विसर्जनको हो, र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, प्रणालीगत इमानदारीको हो—समाजका हरेक वर्गले राजनीतिलाई 'व्यापार' नभई 'बलिदान' र 'सेवा'को माध्यम बनाउन सक्नुपर्छ, तभी मात्र देशले स्थायी निकास पाउन सक्छ र यो महामारीबाट मुक्ति मिल्न सक्छ।
